[ALBSA-Info] Kujtimet e Mbretit Zog - Gazeta Shqiptare

[Agron Alibali]

DOSSIER

 

 
      
Zbulohet korespodenca e Mbretit Zog          me
ish-kryeministrin Frashëri. Mehdi beu: Gjeneral
Telinin e vranë          grekët, të cilët mashtruan
dhe për Himarën

    

 

 
      
 
        
Letra e Zogut për Mehdi beun:            Do shkruaj
historinë e Shqipërisë

      

    

 
      

    

 
      

    

 
      
 
        

Dashnor Kaloçi

        


           Kam fillue pregaditjen e memoarve,
natyrisht kam shënime, porrë            dot' më
pëlqente: një Autoritet qi ka ndodhë në           
ç'ashtjet mbrenda, të më japë sa shpjegime ma         
  të gjona. Pra' në asht se do të keni mundësi të     
      më jepni së hollësina mbi këto pika që po ju    
       rendoj ma poshtë…Këto në ka posibilitetin t'mi
shkrueni            gjanësishtë se, dot dishroshe qi
nji personalitet qi i ka            dhanë Shqipnis
shërbime të shkëlqyeshme". Kështu            shkruhet
në mes të tjerash në një nga letrat e panjohura       
    të Mbretit Zog, që mban datën 20 janar të vitit   
        1960, kur ai kalonte muajt e fundit të jetës
së tij në            qytetin Kanë të Francës, e cila i
drejtohet ish-kryeministrit            të Shqipërisë,
Mehdi bej Frashërit, që asokohe            jetonte si
azilant politik në kryeqytetin italian Romë. Siç      
     del edhe nga letrat e Mehdi Frashërit, në atë
kohë            Mbreti Zog kishte vendosur që të
shkruante kujtimet e tij            në lidhje me disa
nga ngjarjet më kryesore të historisë            së
Shqipërisë. Por, për të bërë atë            punë,
Zogut i duheshin dëshmi e të dhëna të           
ndryshme nga persona që kishin qenë vetë aktorë       
    kryesorë në ato ngjarje, dhe një prej tyre ishte
dhe            Mehdi Frashëri, i cili, përveçse kishte
mbajtur postin            e kryeministrit të
Shqipërisë për disa vjet, kishte           
përfaqësuar qeverinë shqiptare në Komisionin
Ndërkombëtar            të Kufijve në vitin 1914. Po
çfarë shkruhet më            tej në atë letër të
Mbretit Zog dhe çfarë            i kërkon ai Mehdi
beut? Për të gjitha këto bëhet            fjalë në një
sërë letrash e dokumentesh origjinale            që
janë pjesë e korrespondencës së plotë            në
mes tyre, të cilat janë ruajtur me kujdes në          
 arkivin familjar të Mehdi bej Frashërit në Romë.     
      Duke u nisur nga rëndësia që paraqesin ato letra
e dokumente            (të cilat nuk ndodhen në
arkivat e shtetit shqiptar), ku flitet            për
disa nga ngjarjet më të përfolura të historisë        
   së Shqipërisë, si: Protokolli i Korfuzit në 1914,  
         veprimet e Komisionit Ndërkombëtar të Lidhjes
së            Kombeve në Shqipërinë e Jugut, veprimet
e Komisionit            Ndërkombëtar të Kontrollit të
Kufijve, vrasja e            Gjeneral Telinit etj.,
një pjesë të tyre ne po i botojmë            të plota
në këtë shkrim, duke i sjellë në            gjuhën e
sotme, pa e prekur fare brendinë e tyre.

        


            Korrespondenca e Zogut me Frashërin
           Në fillim të letrës së tij për
ish-kryeministrin            Frashëri, e cila mban
datën 20 janar 1960, pasi e pyet për           
shëndetin dhe pjesëtarët e tjerë të familjes,         
  Mbreti Zog ndërmjet të tjerash i bën të ditur Mehdi 
          beut se ai ka filluar të shkruajë kujtimet e
tij sipas shënimeve            që ka mbajtur për vite
me radhë. Por për të            shkruar ato kujtime,
Zogu i kërkon Frashërit që ai ta            ndihmojë
atë duke i sqaruar me hollësi disa nga ngjarjet       
    më kyçe të historisë së Shqipërisë,            si:
Protokolli i Korfuzit në 1914, veprimet e Komisionit
Ndërkombëtar            të Lidhjes së Kombeve në
Shqipërinë e Jugut,            veprimet e Komisionit
Ndërkombëtar të Kontrollit të            Kufijve,
vrasja e Gjeneral Telinit etj. Pasi i përshkruan të   
        gjashtë pikat kryesore për të cilat brenda
mundësive            kërkon sqarime të hollësishme,
Mbreti Zog e mbyll letrën            e tij duke i
kujtuar ish-kryeministrit Frashëri shërbimet          
 e mëdha që ai i ka bërë Shqipërisë. Ndërsa           
në përgjigjen e ish-kryeministrit Mehdi Frashëri, e
cila            mban datën 31 janar 1960, pas fjalëve
të zakonshme të            kortezisë, ai i shpreh
kënaqësinë Mbretit Zog për            iniciativën që
ai ka marrë për të shkruar kujtimet            e tij,
duke i thënë se ato janë të domosdoshme dhe           
do të shërbejnë, veç të tjerash, edhe për           
të ndrequr ato shtrembërime që i janë bërë           
historisë së Shqipërisë në 40 vjetët e           
fundit, duke aluduar hapur për regjimin komunist të
Enver            Hoxhës. Pasi i shpreh gatishmërinë e
tij Mbretit Zog            për ta ndihmuar për të
gjitha çështjet që            ai ka dijeni, në fund të
letrës së tij Mehdi beu            i shkruan: "Jam
akoma i mendimit se Shqipnija, e izolueme nga Rusija  
         nuk ka se si mos gjej herët a vonë nji
konjukturë politike            ndërkombëtare të
favorshme, që ti lejoj shqiptarëve            me hedh
këtë zgjedhë, që, nga të gjitha çka            parë,
asht sigurisht ajo ma e tmershmja".

        

"E vërteta e Protokollit të Korfuzit"
           Një ndër çështjet e para që Mbreti Zog i   
        kërkonte ish-kryeministrit Mehdi bej Frashëri
për t'i            sqaruar, ishte ajo ku bëhej fjalë
për "Veprimet            e Komisionit Ndërkombëtar në
Korfuz, në 1914",            apo, siç njihet ndryshe
në historinë e Shqipërisë,            "Protokolli i
Korfuzit". Lidhur me këtë pikë,            në sqarimin
e tij Mehdi Frashëri ka shkruar: "Në           
Konferencën e Londrës më 1913, me qenë se ishte       
    vendosur që Korça e Gjirokastra t'i mbeteshin
Shqipërisë,            Greqia nuk mund t'i sulmonte
hapur këto dy prefektura, të            cilat i quante
Epiri i Veriut. Prandaj ajo kërkonte që indirekt      
     të gjente një shkak që këto vende fillimisht t'i 
          bënte autonome, dhe më vonë, në një fazë    
       të dytë, t'i aneksonte. Për këtë qëllim,       
    guvernatori grek i Janinës mendonte që derisa
ishin trupat            greke atje, të shtynte të
krishterët ortodoksë të            asaj krahine në
formën e një xhandarmërie kryengritëse,            që
kur të tërhiqeshin trupat greke, vendin e tyre ta     
      zinte xhandarmëria, e cila do të luftonte me
xhandarmërinë            shqiptare po të shkonte ajo
atje. Kjo fuqi kryengritëse me            shpirt grek
kishte nevojë për një qeveri që ta quante           
veten epiriote. Kështu, një person i quajtur Gjergj
Zografi,            i biri i Kristaq efendiut, nga
Lunxhëria e Gjirokastrës, me            të kunatin e
tij, Karapanon, dhe një oficer grek me origjinë       
    shqiptare i quajtur Dhulis, formoi një qeveri
autonome të            Epirit të Veriut (Shqipërisë së
Jugut). Në            këtë kohë popullsia myslimane e
këtyre dy prefekturave            shqiptare i hapi
luftë xhandarmërisë epiriote. Nisur            nga
fakti se fuqia e xhandarmërisë shqiptare ishte e
pamjaftueshme            dhe popullsia myslimane nuk
ishte e organizuar, xhandarmëria epiriote           
filloj të digjte katundet myslimane, për të detyruar  
         atë popullsi që të linte vendin dhe aty të
mbeteshin            vetëm ortodoksët. Për këtë
ngjarje, qeveria            e Princ Vidit me kryetar
Turhan Pashën u detyrua t'i drejtohej           
Komisionit Ndërkombëtar që përbëhej prej delegatëve   
        të gjashtë fuqive të mëdha, ku bënin pjesë:   
        Britania e Madhe, Franca, Italia, Gjermania,
Austria dhe Rusia. Për            të bashkëpunuar me
këtë komision, nga ana e Shqipërisë            ishte
caktuar si delegat Mehdi Frashëri. Në këtë           
kohë, në Shqipërinë e Mesme pjesa fanatike myslimane  
         filloi një lëvizje në favor të Turqisë, me   
        parullën: "Duam Baba Dovletin". Nisur nga kjo
gjë,            Qeveria e Princ Vidit mbeti në një
pozitë shumë            të vështirë, pasi fanatikët
myslimanë kërkonin            në vendin e Princ Vidit
një princ nga Turqia. Pas kësaj            Komisioni i
Kontrollit Ndërkombëtar lajmëroi Zografon           
se do të vinte në Korfuz dhe do të bisedonte me
qeverinë            epiriote. Në mbledhjen e Korfuzit
delegatin shqiptar nuk e mbështeti            asnjë
nga fuqitë e mëdha, në mënyrë që            ai ta
detyronte Komisionin e Kontrollit për të marrë        
   vendime në interes të Shqipërisë. Si rezultat i    
       kësaj, Komisioni Ndërkombëtar vendosi që
prefekturat            e Korçës e Gjirokastrës të
formonin një qeveri            autonome nën
juridiksionin e qeverisë shqiptare, ku oficerët       
    e xhandarmërisë së Epirit Autonom do të
përbëheshin            prej oficerësh grekë, me qenë
se ortodoksët shqiptarë            të vendit në kohën
e Turqisë nuk kishin pasur oficerë.            Kisha
ortodokse e vendit do të drejtohej prej klerit grek të
           emëruar prej Patriarkanës së Stambollit.
Gjuha e mësimit            nëpër shkolla të veçanta të
ortodoksëve            do të ishte greqishtja. Siç
shihet, të gjitha këto            masa parashikonin
greqizimin e një pjese të madhe të           
Shqipërisë së Jugut. Pas kësaj, vendimet e Konferencës
           së Korfuzit iu paraqitën Konferencës së
Ambasadorëve            në Paris për t'u miratuar. Në
këtë kohë            qeveria epiriote e Zografos
kishte bërë një pakt me myslimanët            fanatikë
të Shqipërisë së Mesme, gjë e            cila e
detyroi Princ Vidin të largohej nga Shqipëria. Në     
      këtë kohë epiriotët e thyen armëpushimin që     
      ishte lidhur midis fuqisë shqiptare dhe tyre,
dhe vendin e qeverisë            epiriote të Zografos,
siç edhe parashikohej, e zuri Greqia.            Këto
ngjarje përkuan me fillimin Luftës së Parë           
Botërore. Në këtë kohë, Italia, me qenë            se
kishte rivendikime (pretendime) territoriale kundrejt
Austrisë,            me qëllim që më vonë të hynte në
luftë,            pushtoi Vlorën dhe me forcat aleate
firmosi një traktat të            fshehtë, ku thuhej:
Vlora me një pjesë të krahinave            rreth saj
do të ishte drejtpërsëdrejti në administrimin         
  e Italisë dhe Shqipëria e Mesme (myslimane) nën
protektoratin            e saj. Ndërsa për Shkodrën në
Veri dhe Korçën            e Gjirokastrën në Jug nuk
do të bënte asnjë            kundërshtim, në qoftë se
Konferenca Shkodrën do            t'ia jepte Serbisë
dhe Korçën e Gjirokastrën Greqisë.            Mbasi
Lufta e Parë Botërore zgjati disa vjet dhe Shtetet e  
         Bashkuara të Amerikës hynë në luftë kundër   
        Austro-Gjermanëve e në favor të aleatëve,
Presidenti            Uillson deklaroi se traktatet e
fshehta nuk i njihte. Në këtë            kuadër,
traktatin e fshehtë të Italisë me aleatët           
në Konferencën e Paqes ai e quajti të pavlerë, por    
       me gjithë këtë, në tratativat e konferencës    
       në fjalë ai propozoi që Vlora t'i mbetej
Italisë            dhe ana në jug të lumit Vjosë t'i
jepej Greqisë.            Sa për pjesën që mbetej, një
zonë midis Vjosës            e Liqenit të Maliqit, do
të bëhej një referendum            dhe përfundimi i
tij do të ishte një provë se kujt            do t'i
mbetej ajo zonë, Shqipërisë apo Greqisë.            Me
qenë se në këtë zonë shumicën e përbënin           
myslimanët dhe midis ortodoksëve kishte edhe
nacionalistë            shqiptarë, shpresa ishte e
madhe që ajo të mbetej në            Shqipëri. Sa për
Shkodrën nuk u bë fjalë, sepse            ajo ishte
thjesht shqiptare. Në vijim të luftës aleatët         
  panë nevojën që në Selanik të zbarkonin një         
  ushtri për të atakuar forcat austro-gjermane, duke
përdorur            dhe mbeturinat e ushtrisë serbe që
përbëhej prej            150 000 ushtarësh, të cilat
në Korfuz aleatët i            kishin riorganizuar dhe
armatosur më së miri. Aleatët            i propozuan
dhe Greqisë që ajo të hynte në luftë            në
favorin e tyre, mirëpo Mbreti Kostandin ishte dhëndri 
          i Kaiserit (Mbretit të Gjermanisë) dhe
përveç            Venizellozit, një parti e madhe
greke nuk dëshironte të            hynte në luftë,
vetëm në qoftë se i jepnin            Stambollin. Kjo
ishte një punë që nuk bëhej, pasi            ajo
përkonte me qëllimet e Rusisë. Në këtë           
kohë, francezët filluan të dyshojnë se mos Greqia     
      ishte në favor të Austro-Gjermanëve, dhe për të 
          ndaluar kontaktin midis Greqisë dhe
Austro-Gjermanëve, me            ndërmjetësinë e
nacionalistit patriot Themistokli Gërmenji,           
Gjenerali Sarail, komandant i ushtrive aleate në
Selanik, dërgoi            edhe një batalion ushtarësh
në Korçë. Kjo            forcë përzuri ushtrinë greke
dhe formoi qeverinë            e Korçës, Autonome
Shqiptare, me Themistokli Gërmenjin.            Pas
kësaj ajo organizoi dhe dy batalione xhandarmërie
shqiptare.            Në këtë kohë fuqitë franceze
ishin vendosur            deri në katundin Selenicë të
Kolonjës. Ndërsa            territorin nga Selenica e
deri në Sarandë e pushtoi ushtria            italiane.
Kështu, në Korçë e Gjirokastër            nuk mbeti as
ushtri dhe as qeveri greke. Nga zhvillimi i këtyre    
       ngjarjeve u bë e mundur që në Konferencën e
Paqes            francezët të kundërshtonin
rreptësisht për            Korçën e Gjirokastrën dhe
vendimet e Korfuzit nuk u            morën parasysh,
pasi vetë Greqia e kishte prishur armëpushimin".      
     Kështu e mbyll Mehdi Frashëri sqarimin e tij për
Protokollin            e Korfuzit, e cila është dhe
një nga pikat ku ai është            ndalur më gjatë
në përgjigjet që i ka dërguar            Mbretit Zog.

        

"Ja e vërteta e Himarës"
           Dy nga pikat e tjera që Mbreti Zog i
kërkonte sqarime Mehdi            Frashërit ishin:
"Dhenomet (Privilegjet) e Himarës"            dhe
"Veprimet e Komisionit të Lidhjes Kombeve në
Shqipërinë            e Jugut", çështje të cilat edhe
sot e kësaj            dite vazhdojnë të krijojnë
probleme. Lidhur me këto,            ish-kryeministri
Frashëri në përgjigjen e tij për            Zogun
shkruan: "Privilegjet e Himarës janë po ato të        
   Korçës e Gjirokastrës, me ndryshimin se në atë     
      kohë, një person i quajtur Spiro Milo, nga
Himara, kishte            vënë një kryq të madh në
kraharor dhe kishte            shoqëruar Zografon.
Spiro Milo kërkoi një flamur të            Himarës,
gjë që nuk kishte ndonjë rëndësi,            prandaj
iu pranua nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit     
      të Kufijve. Po kështu, në atë kohë, nisur nga   
        fakti se grekët gjithmonë ankoheshin që në
Shqipëri            shkeleshin të drejtat e pakicave
greke, Lidhja e Kombeve vendosi            të dërgonte
në Shqipëri një komision të            posaçëm të
përbërë prej: profesorit            Siderholm
(finlandez), Comte de Pourtales (francez), dhe një
oficeri            norvegjez. Ky komision lëvizi në të
gjithë Shqipërinë,            si në Veri ashtu dhe në
Jug, dhe në fund konstatoi se            pakica greke
kishte vetëm në krahinën e Dropullit në           
Gjirokastër dhe në Vurgun e Delvinës, të cilat nuk    
       përbënin ndonjë rëndësi. Ndërsa për           
prefekturën e Korçës ata konstatuan se nuk kishte as  
         edhe një grek të vetëm. Si përfundim,
komisioni            konstatoi se grekërit quanin
grekë edhe shqiptarët ortodoksë.            Pra, siç
shihet, ky komision në raportin e vet tregoi të       
    vërtetën siç ndodhesh". Kështu e përfundon        
   Mehdi Frashëri sqarimin e tij në lidhje me
pretendimet e grekëve            për pakicat e tyre në
Shqipërinë e Jugut.

        

Frashëri: Telinin e vranë grekët
           Një ndër pikat e fundit që Mbreti Zog i
kërkon Mehdi            Frashërit t'ia sqarojë, është
ajo e vrasjes së            gjeneralit italian Telini,
i cili kryesonte Komisionin Ndërkombëtar            të
Kontrollit të Kufijve. Lidhur me këtë ngjarje,        
   në përgjigjen e tij Mehdi Frashëri ka shkruar:
"Komisioni            i Kontrollit të Kufijve e kishte
filluar punën e tij që            përpara Luftës së
Parë Botërore, por me fillimin            e asaj lufte
ajo punë u ndërpre dhe u la për më            vonë.
Pas mbarimit të luftës, u formua përsëri           
një komision tjetër i përbërë prej: gjeneralit        
   italian Telini, kolonelit britanik Jails dhe
kolonelit francez Ordillion.            Ndërsa nga ana
qeverisë shqiptare fillimisht u caktua Hil           
Mosi, por me qenë se ky dha dorëheqjen, në vendin e
tij            u emëru Dhimitër Berati. Pas kësaj,
gjeneral Telini dhe            Dhimitër Berati shkuan
në Janinë për të marrë            kontakt me
autoritetet ushtarake greke, me qëllim që të          
 plotësonin komisionin me delegatin grek. Si delegat
grek ishte            caktuar kolonel Boçari, i cili
ishte një grek ekstremist            dhe stërnip i
suliotit të famshëm, Marko Boçarit.            Me qenë
se kolonel Boçari e konsideronte gjeneral Telinin     
      si një mbështetës të Shqipërisë, vendosi        
   që ta vriste atë. Për të vrarë Telinin, ai         
  bashkëpunoi me një kriminel grek të arratisur që    
       quhej Rexhei. Pas kësaj, banda që kryesohej nga
Rexhei i zuri            pritë dhe e vrau gjeneral
Telinin, ndërsa ai po kthehej për            në
Shqipëri bashkë me përkthyesin e tij ortodoks         
  që kishte me vete. Për të larguar përgjegjësinë     
      politike, qeveria greke këtë vrasje ua ngarkoi
shqiptarëve,            dhe sipas versionit të tyre,
ajo gjë kishte ndodhur për            faktin se
gjenerali italian kishte marrë pjesë në Luftën        
   e Vlorës. Por ky version i tyre nuk ishte gjë
tjetër            veçse një gënjeshtër e shpifje e
madhe. Pas kësaj            qeveria italiane, nga
raporti që kishte marrë nga Telini,            kishte
kuptuar se autoritetet greke në çdo mënyrë           
ishin shfaqur kundër gjeneralit, prandaj Musolini
dërgoi një            flotë në Korfuz dhe qeverisë
greke i dha këtë            ultimatum: "Qeveria greke
menjëherë do të shkonte            në flotën italiane
që ndodhej në Pire dhe do të            kërkonte
ndjesë për ngjarjen e vrasjes të gjeneral           
Telinit". Gjithashtu, ajo i kërkoi edhe 50 milion
franga si            dëmshpërblim për njerëzit e
vrarë. Mbas kësaj            ngjarjeje, si delegat
italian në Komisionin e Kontrollit të           
Kufijve, në vend të gjeneral Telinit, u emërua
gjeneral            Gazzera, dhe nga ana Shqipërisë,
Mehdi Frashëri".


		
__________________________________ 
Do you Yahoo!? 
All your favorites on one personal page – Try My Yahoo!
http://my.yahoo.com