[ALBSA-Info] Per gjuhen shqipe

[Agron Alibali]

Perkthimi, "mjeshteria" e papergjegjshme qe po rrenon
gjuhen shqipe

 

Fatkeqësia është se gjithë këta përkthyes të rinj dhe
të vjetër dinë gjithsej 850 fjalë prej të cilave të
paarnuara rreth 500 fjalë dhe merren me autorë që të
paktën në çdo libër mund të kenë nga 2000 - 3000 ose
krejt veprën fjalë të papërsëritura

Përkthimi i konsideruar si një punë tejet e vështirë,
një përgjegjësi e lartë njerëzore dhe dashurore, është
mbi të gjitha frymëzim, dhunti dhe mjeshtëri. Për të
bërë një përkthim të arrirë kërkohet që pikësapari të
njihet gjuha mëmë, pasi pa njohjen e saj, kurrësesi
nuk mund të shkojë ndërmend që të futesh në xhunglën
(në kuptimin e bardhë të fjalës) e përjetimeve të
mëdha, qofshin ato të rrafshit letrar qofshin ato të
rrafshit teknik. Pastaj do njohur gjuha nga e cila
përkthehet. Sot gjuha nga e cila përkthehet quhet
gjuha e burimit, ndërsa gjuha në të cilën përkthehet
quhet gjuha e shenjës. Veç kësaj që është detyrë e çdo
të shkolluari, kërkohet kur kemi të bëjmë me përkthime
letrare njohja e autorit, njohja e kulturës, e
zakoneve e qytetërimit të atij kombi që e ka lindur
autorin dhe bashkë me autorin edhe librin ose librat e
tij. Por edhe kjo nuk është e mjaftueshme. Thuhet se
nëse mes tokave të shpirtit të përkthyesit dhe tokave
të shpirtit të autorit nga i cili përkthen nuk ka mbi
50 përqind pjesë të barabarta atëherë edhe po u fillua
puna, dështimi është i sigurt. Eshtë njëlloj sikur të
marrësh një fidan limoni dhe ta mbjellësh në një vend
verior. Në fillim do t’i pëlqejë toka do të nxjerrë
edhe gjethet, por në të dalë të dimrit ai do të jetë i
tharë pasi i mungon temperatuara e duhur për rritjen e
tij. Kështu ndodh edhe me përkthimet letrare. Ndërkohë
që kur bëhet fjalë për përkthimet teknike, duhet së
pari të jetë e përpunuar terminologjia e fushave
përkatëse dhe do njohur edhe si thelb fusha përkatëse
nga e cila përkthehet. Përpunimi i termave, i fushave
të ndryshme të veprimtarisë njerëzore nuk është detyrë
e përkthyesit, por është detyrë më shumë akademike
shtetëore. Duke u nisur nga këto dy kushte kryesore
dhe duke parë gjendjen e përkthimeve në Shqipëri, me
keqardhje duhet pranuar se, nëse ka shkelje ato janë
më të mëdha, më të dëmshme dhe më të dhimbshme në këto
dy drejtime.

 

Ukzenel Buçpapa

Fatmirësisht ne kemi pasur një ndër shkollat më të
mira të përkthimit dhe përkthyes të aftësive të larta
si Malëshova, Zheji, Kuteli apo Caci që kanë mbetur të
rrallë, qoftë në rrafshin e fjalës ashtu dhe në atë
sintaksës.

Fatkeqësia është se gjithë këta përkthyes të rinj dhe
të vjetër dinë gjithsej 850 fjalë prej të cilave të
paarnuara rreth 500 fjalë dhe merren me autorë që të
paktën në çdo libër mund të kenë nga 2000 -3000 ose
krejt veprën fjalë të papërsëritura. Kështu në vend që
të punojnë për të rregulluar veten falë rregullave të
gjuhës shqipe, (çdo tingull ka një shenjë), e kanë
shumë të lehtë që ta shkruajnë fjalën ashtu si
mendojnë ata se shqiptohet. Kjo pasi në pjesën më të
madhe të rasteve fjalët që futin nuk janë as të
shqiptuara në rregull sipas parimeve të gjuhës
burimore nga janë marrë. Veç kësaj pjesa më e madhe e
fjalëve që futen në gjuhën shqipe në kundërshtim me
marrjen e fjalëve hua janë futur me kuptime ose të
kundërta ose tjetër për tjetër. Kështu këta
"përkthyes" bëjnë dy krime, krimin e parë ndaj fjalës
së gjuhës tjetër dhe krimin e dytë duke e përçudnuar
shqipen. Por absurdja është se kjo është madje pjesa
më e mirë e atyre që merren me përkthim.

 

Llojet e përkthyesve

Përkthyesit e gjykatave fatmirësisht dhe fatkeqësisht
kanë përkthyer dhe vazhdojnë të përkthejnë pjesë shumë
të mira të librave që dalin në treg. Më pas vijnë të
mjerët studentë që nuk marrin as 5 mijë lekëshin për
faqen që merr përkthyesi i gjykatës, as fryrjet e
grupit të parë të intelektualëve të shquar, për të
cilët fajtore është gjithnjë gjuha shqipe. Këta të
shkretët të detyruar nën shpatën e notës 4 të
pedagogut që i ka lëpirë të gjitha shkallët e gjuhëve
të huaja për të marrë një notë në anglisht, janë të
detyruar të bëjnë në trajtën e shlyerjeve shumë faqe,
të cilat kur nuk bëhen nga ata pedagogët paguajnë
përkthyesit e gjykatës. Më e keqja është se këta
profesorë që detyrojnë, nuk merren as me redaktimin e
lëndës që është përkthyer, por shpejtojnë t’i dërgojnë
në shtyp për të marrë shuma të admirueshme dollarësh.

 

Një ushtrim i thjeshtë

Bëjmë një ushtrim të thjeshtë, për njerëzit që dijnë
shkrim e këndim. Le të marrim një libër krejt kot
vetëm të jetë i përkthyer, të fusim dorën aty ku futet
dora, të hapim një paragraf dhe të shohim se si
ndërtohet pësorja. Në pjesën më të madhe thuhet është
punuar për punohet apo ishte punuar për u punua. Vetë
gjetja e foljes ndihmëse "jam" si mjet për trajtimin e
diatezës pësore, të çon te përfundimi që këta libra
çfarë do qofshin, me shumë lehtësi po rrënojnë gjuhën
mëmë.

 

Loja e vjedhjes

Kjo lojë bëhet në disa mënyra. Shtëpitë botuese
gjithmonë e kanë pasur një mundësi të hapur për të
vjedhur. Sigurisht e kanë pasur më të vështirë në
kohën e asaj që quhet diktaturë, ndërsa në kohën e
sotme për të ushtruar këtë lloj vjedhje shtëpitë
botuese kanë një burim të shkëlqyer, siç janë botimet
e shqiptarëve të Kosovës. Tani pengon vetëm kurnacëria
për të paguar rradhitës sepse në pjesën më të madhe,
ato janë vjedhur e vidhen me ca ndreqje të vogla, me
ndërrime të vendeve të fjalëve ose me heqjen e ndonjë
fjale që tingëllon sllave dhe në fund mbetet vetëm t’i
vihet emri përkthyesit.

 

Vjedhja e kryeveprave

Ajo që trishton më shumë dhe që po ndodh këto dy vjet
është vjedhja e kryeveprave që janë përkthyer nga
njerëz të përkushtuar, nga njerëz punëtorë të
përkthimeve që janë bërë në Shqipëri me leje nga
shteti. Tani këto na serviren si gjoja ripërkthime për
të shmangur marrjen e lejeve të botimit, pagesat e
honorareve që i takojën o atyre po të jenë gjallë o të
afërmve të tyre dhe për të sajuar përsëri emra të
rremë, sepse ne jemi të llahtarshmëm për sajimin e
vlerave të paqena. Nuk shqetëson më shumë rrënimi i
librave të autorëve të huaj, sesa të tmerrojnë dëmet
që ka pasuar gjuha shqipe në këto dhjetë vjet. Gjuha
në këto dhjetë vjetë ka pësuar dëme më shumë se në 3
mijë vjetët e fundit të gjallesës së saj.

 

Si mund të shpëtojmë?

Që të shpëtojmë të paktën nga këto lloj aventurash
duhen tre gjëra. E para shteti shqiptar duhet të
nxjerrë ligjin për të mbrojtur gjuhën shqipe. Së dyti
të ndryshohet norma teknike e pagesës së përkthimit
pasi janë më poshtërueset.

Duhet të ketë edhe një apel për të huajt nëse ata i
duan autorët, e duan kulturën, punën, vlerat e tyre që
ta lidhin grykën e qeses se fundja shqipja ka shpëtuar
nga ditë më të vështira dhe të japin para kundrejt
kontrollit të përkthimeve që mund të bëhet fare lehtë.
Kjo mund të arrihet kur ata të gjejnë agjentë që e
njohin mirë gjuhën shqipe dhe të kontrollojnë me një
paragraf apo më shumë, ndryshe quhet prapapërkthim.

 

Si mund të realizohet një i tillë?

Kjo është prova më e mirë nëse t’i ke arritur të bësh
një përkthim. Merret një paragraf nga gjuha anglish në
shqip pas një farë kohe. I njëjti paragraf përkthehet
dhe njëherë. Nëse kalon mbi masën 50 përqind më poshtë
dhe aq më keq nëse ka devijime atëherë përkthimi nuk
qëndron. Por po nuk doli ligji për të mbrojtur gjuhën
shqipe sharlatanët do të vazhdojnë të punojë pa asnjë
kriter.

 

"Shoqatat" e përkthyesve pa përkthyes

Shoqatat ka por nuk ka përkthyes. Njeriu kur përkthen
ka një detyrë të shenjtë, pasurimin dhe ruajtjen e
gjuhës. Por o do ta pasurosh ose do ta rrënosh gjuhën.
Në Shqipëri nuk mund të bësh dot një përkthim
simultant. Nuk ka mundësi që t’i të marrësh vesh psh,
në 12 degët e ekonomisë. Sharlatanë të tillë merren
vesh me ata që japin lekët dhe për 100 dollarë ç’bëjnë
fytyrën, ç’bëjnë gjuhën, profesionin, punën. Nga ana
tjetër i njëjti person që përkthen në këto 12 degë
përkthen edhe për energjinë bërthamore edhe për
kanalet edhe për ujitjen edhe për mjedisin për
filozofinë, mjekësinë. Shkurt këto shoqata merren me
zyrtarizimin qytetar të veprimtarive të ndyra të
ushtrimit të profesionit kundrejt një pazari.
Sigurisht që edhe të huajt që japin paratë mendojnë se
ky njeri nuk e do vendin e vet, ky njeri është i
paftyrë dhe pranon të marrë jo 51 me 49 por 9 me 1 për
të mbuluar paaftësinë e vet. Në një kohë që në 10 vjet
mund të ishin krijuar ekipe me përkthyes të shkëlqyer
pasi shqiptarët janë të jashtëzakonshëm për të mësuar
gjuhët e huaja por nuk kanë mjedis dhe mësues të mirë.

 

Problemi i pagesës

Në botë çmimi dysheme i një faqe përkthim me 1500
karaktere është 40 dollarë pa tvsh dhe pa redaktim.
Ndërsa në Shqipëri çmimi i një botimi bie fjala është
më i lartë se në çdo vend të botës ku cilësia është të
paktën 100 vjet prapa kur vjen puna për atë më të
vështirën përkthimin paratë që merren janë
poshtëruese.

 

Epilog

Nuk mund të mos e themi se nuk ka ligj të shtetit
shqiptar që në çdo fjali të tij të mos jetë nga
pikëpamja gjuhësore qoftë nga pikëpamja e fjalës dhe e
sintaksës gabim. Dhe për këtë duhet të përgjigjen
njerëzit e papërgjegjshëm të cilët përkthejnë nga
gjuhë që mendojnë se i dijnë dhe nuk i dijnë, në
gjuhën e nënës që e dijnë më pak nga të gjitha.

Kështu përkthyesit në Shqipëri mendojnë se e dijnë
gjuhën kur ajo është gjihtnjë e pamundshme. Sa më
shumë të punosh aq më shumë e kupton se sa nuk di.

  


__________________________________________________
Do You Yahoo!?
Get email at your own domain with Yahoo! Mail. 
http://personal.mail.yahoo.com/?.refer=text