[ALBSA-Info] Arratisja Nga Integrimi: Esai te Mentor Aganit

[albboschurch at juno.com]

[ Nje esai te Mentor Aganit, i biri i Fehmi Aganit, ndjes pas, mejdimtar
dhe zyrtar i Kosoves qe ra deshmor i pafajshem. ]

Mentor AGANI 

ARRATISJA NGA INTEGRIMI 

Njëri ndër mendimtarët e mëdhenj për shoqërinë, dhe në
fakt, njëri ndër themeluesit e psikologjisë sociale,
Erich From, që në fillim të librit të tij të
mirënjohur Arratisja nga liria (Escape from Liberty),
na ballafaqon me njërin ndër paradokset e mëdha që ka
të bëjë me lirinë, e që e kishin vërejtur dhe
shqyrtuar shumë filozofë politikë. Fjala është për
dukurinë që pjesa më e madhe e atyre të cilët në skenë
shfaqen si luftëtarët më të mëdhenj për liri,
përfundojnë në pozitat e armiqve të saj. Pra, pasi ta
arrijnë lirinë që e kanë dëshiruar, nuk pranojnë që
atë ta kenë edhe të tjerët. Në këtë mënyrë ata, në
fakt, luftojnë për lirinë për vete dhe jo për lirinë
në vete. Dhe ky është thelbi i paradoksit: duke
përfunduar në mungesën e gatishmërisë të luftojnë për
lirinë në vete, ata shndërrohen në armiq të lirisë,
pra të asaj për të cilën kishin luftuar në fillim.  
Duket që kohët e fundit një paradoks në tërësi analog
me këtë për lirinë është duke u shfaqur edhe lidhur me
integrimet: ata që në skenë shfaqen si luftëtarët më
të mëdhenj për integrime, një herë pasi ato t’i
arrijnë për vete, duket sikur bëjnë çmos të mos u
lejojnë të tjerëve që ato t’i arrijnë fare. Dhe –
ngjashëm me luftëtarët kundër lirisë, në emër të
lirisë – edhe këta “integralistë” luftën kundër
integrimeve e bëjnë në emër të tyre.  

Mt: Lulja dhe rrënjët 

Treguesi i këtij paradoksi, pra i arratisjes nga
integrimet, doli në skenë para një kohe, në disa
përpjekje për argumentimin e ndonjë mbetjeje të
Kosovës në trajtë të një republike të tretë në
Jugosllavinë e katërt. Këto përpjekje shumë shpejt u
zhdukën, thuaja ata që i bënë nga to edhe u frikësuan:
por, e kam një përshtypje se përpjekjet e tilla këtë
zhdukje e kanë vetëm të përkohshme, dhe se edhe shumë
herë, do të paraqiten për t’u zhdukur shumë shpejt,
dhe do të zhduken për t’u riparaqitur. Çështja e
statusit përfundimtar të Kosovës është një çështje
tejet e rëndësishme për shumëkë, kështu që është
vështirë të supozohet se ndonjë tërheqje e atyre që do
të kishin dëshirë Kosova të mbetej në Jugosllavi mund
të jetë e përhershme. Prandaj kam përshtypjen se një
lojë e tillë e tipit ftohtë-nxehtë, lidhur me statusin
përfundimtar të Kosovës, do të luhet edhe një kohë të
gjatë. Për këtë arsye përfaqësuesit shqiptarë do të
duhej të jenë sa më të përgatitur që në të ardhmen, të
jenë të gatshëm dhe të aftë që, secilën herë që fillon
ndonjë muhabet për pavarësi të jenë në gjendje në
mënyrë thelbësore të dëshmojnë se ashtu duhet, dhe
secilën herë që të niset ndonjë muhabet për
Jugosllavinë të jenë në gjendje që në mënyrë të
argumentuar ta dëshmojnë se ashtu nuk mundet. Prandaj
edhe do t’i shqyrtoja në vazhdim disa prova të tilla
që më duken më relevantet, ku, që në fillim, po e
theksoj se pikërisht ato dëshmi që përmenden më së
tepërmi si argumente kryesore për mospavarësimin e
Kosovës, pas një analize më të thukët dalin të jenë
argumentet më të fuqishme për pavarësimin e saj. Po
ashtu – ky edhe është qëllimi kryesor i këtij eseu –
do të përpiqem të dëshmoj se cilado zgjidhje që nuk e
përfshin pavarësimin e Kosovës, jo vetëm që është e
papërshtatshme për palën shqiptare – fundja këtë e
dimë të gjithë – por si zgjidhje është më e
papërshtatshmja pikërisht për bashkësinë
ndërkombëtare. Sado që bashkësisë ndërkombëtare mund
t’i duket si një zgjidhje që është më e lehta për të. 

Pse përpjekjen për ta ruajtur Jugosllavinë e quaj
pikërisht arratisje nga integrimet? Që t’i përgjegjemi
kësaj pyetjeje do të duhej ta shikonim kontekstin në
të cilin të gjitha janë duke ndodhur. Integrimet në
pjesën perëndimore të Evropës kanë arritur tepër larg:
është fakt se aty ka mbetur shumë për t’u bërë, por
është edhe fakti se tepër shumë edhe është përfunduar.
Dhe tash Evropa po përpiqet të gjejë ndonjë zgjidhje
për Ballkanin, që do të bënte të mundshme që edhe
Ballkani në një të ardhme të fillojë të
bashkërenditet. Ndërkaq, ndonjë Jugosllavi, qoftë edhe
si konfederatë, me Kosovën në të, si zgjidhje deri në
atë masë është kundër logjikës, saqë me vet ekzistimin
e saj do t’i frenonte proceset e integrimeve të
ardhshme ballkanike. Nuk është këtu fjala për atë
argumentin të cilin aq shumë e përmendin ata që
dëshirojnë t’i arsyetojnë qëndrimet e kosovarëve, pra
për atë se një zgjidhje e tillë është e padrejtë ndaj
shqiptarëve pas të gjitha krimeve të bëra ndaj tyre.
Zgjidhja në trajtë të Jugosllavisë me Kosovën në të do
të ishte e padrejtë ndaj shqiptarëve edhe sikur kurrë
asnjë krim të mos ishte bërë ndaj tyre nga
Jugosllavia. Zgjidhja në trajtë të Jugosllavisë për
Kosovën është e padrejtë ndaj shqiptarëve jo pse nuk i
merr parasysh faktet, por pse nuk i respekton parimet.
Apo, thënë ndryshe, kjo zgjidhje është e padrejtë, jo
pse nuk i merr parasysh krimet e bëra ndaj
shqiptarëve, por pse nuk e respekton atë që kosovarët
janë ata që duhet të vendosin për ardhmëninë e
Kosovës. E pos që kjo zgjidhje nuk i respekton parimet
… paj po, ajo nuk i merr parasysh faktet gjithashtu.  

Për ta sqaruar më mirë këtë të tërën, do të propozoja
për shqyrtim këtu edhe një mundësi tjetër për statusin
final të Kosovës: zgjidhjen në trajtë të bashkimit të
Kosovës me Shqipërinë. E kam të qartë se një zgjidhje
e tillë, qoftë edhe vetëm si ide, do t’ua ngritë
flokët përpjetë dashamirëve të Jugosllavisë: kjo
zgjidhje, për ta, është e papranueshme madje edhe për
t’u diskutuar. Mirëpo, problemi i tyre nuk është ai që
zgjidhja në trajtë të bashkimit të Kosovës me Shqipëri
është një zgjidhje që duhet shqyrtuar; dhe as ai se
kjo është zgjidhja më e mirë e mundshme; dhe as se
është zgjidhja e vetme e mundshme. Problemi i
dashamirëve të Jugosllavisë lidhur me këtë zgjidhje në
trajtë të bashkimit të Kosovës me Shqipërinë është se
kjo është e vetmja zgjidhje logjike e mundshme.
Dikush, mbase, do të mund të habitej këtu: si është e
mundshme që të kërkohet edhe politikë edhe logjikë!?
Por, çështja mbështetet këtu – nuk e shqyrtoj
zgjidhjen e problemit të Kosovës nga prizmi i
politikës kombëtare. Këtu problemin e Kosovës e
vështroj nga prizmi i integrimeve të dëshirueshme
ballkanike: integrimet e tilla mund të bëhen jo si
pasoja të një “politike të arsyeshme”, por vetëm si
pasoja të një politike të arsyeshme të përcjellë me
një gjendje të logjikshme. Pra, nuk është këtu pyetja
e cila, nga prizmi i integrimeve ballkanike do të mund
të shtrohej, se në mbështetje të cilës të drejtë mund
të kërkohet nga shqiptarët të pranojnë të mbeten në
Jugosllavi; pyetja e cila nga ky prizëm mund të
shtrohet është se në mbështetje të cilës logjikë mund
të pritet që shqiptarët të mos dëshirojnë të jetojnë
në Shqipëri. Vërtet – një pyetje e logjikshme për të
gjithë ata që do të donin që sërish të bëjnë
Jugosllavi: në mbështetje të cilës logjikë ata presin
që shqiptarët do të mund të mos dëshironin të jetojnë
në Shqipëri, por në Jugosllavi?  
Kuptohet, shumëkujt në Evropë një ide e këtillë
integrimi kombëtar shqiptar do të mund t’i dukej e
neveritshme. Në kohën kur Evropa bën integrime
kontinentale, dikush të bëjë integrime kombëtare?
Mirëpo kjo është çështje e përparimit apo e ngecjes të
integrimeve në rajonin përkatës: Evropa ka arritur në
lulen e integrimeve, ndërkaq shqiptarët janë ende në
rrënjët e tyre. Ndërkaq, për dallim nga lulja e cila
është e bukur dhe me aromë, rrënjët janë gjithnjë të
ndyra, thjesht për shkak se janë përbrenda në dhé.
Mirëpo, po të priten rrënjët, shihet çfarë do të
ndodhë me lulen. Kjo është ajo të cilën e mendoj kur
them “armiqësia ndaj integrimeve”, e atyre që në emër
të integrimeve, kinse veprojnë. Integrimet – ende të
pambira – i kërkojnë duke ua shkatërruar rrënjët. 

Mt: Çka e shpie Kosovën kah radikalizimi?  

Kuptohet se në këtë pikë, strategët në Serbi, së
bashku me Koshtunicën i cili strategjinë e tyre e
zbaton, do të thonë: ja pra ku është. A kemi thënë ne
se pavarësimi i Kosovës është rrezik për Ballkanin? A
e shihni në ç’mënyrë arsyetohet bashkimi i Kosovës me
Shqipërinë? Si një zgjidhje e logjikshme. E po, në të
njëjtën mënyrë do të arsyetohet edhe marrja e hises
përkatëse nga Maqedonia, gjë që do të shkaktojë
luftëra të reja ballkanike. E të cilat po ashtu do të
jenë të logjikshme.  

Mirëpo, është një çështje që nuk u përmend këtu –
çështja pse bashkimi me Shqipërinë, meqenëse na qenka
i logjikshëm, nuk kërkohet nga shqiptarët e Kosovës?
Faktikisht, në këtë kohë kur të gjitha partitë
politike të Kosovës pavarësinë e saj e përmendin si
një ultimatum të veprimtarisë së tyre, asnjëra sosh
bashkimin me Shqipëri nuk e përmend si një pikësynim
të vetin. Si është kjo, që të gjithë në Kosovë, nuk e
shohin të logjikshme ta kërkojnë atë të vetmen që
është e logjikshme?  

Shpjegimi për këtë është i thjeshtë: procesi në
rrjedhje është, fundja, pas shumë e shumë kohësh, i
përshtatshëm për shqiptarët e Kosovës. Nuk është
ndonjë gjendje në tërësi e logjikshme kjo, por për
herë të parë pas pothuaja dy dekadash, është një
gjendje që nuk është e palogjikshme. Prandaj,
pikërisht, procesi në rrjedhje është ai që neutralizon
ndonjë kërkesë më radikale nga shqiptarët për bashkim.


Në këtë situatë shtrohet pyetja – cila do të ishte ajo
që do të mund t’i radikalizonte shqiptarët e Kosovës
në këtë drejtim, pra sa i përket bashkimit me
Shqipërinë?! Dhe këtu i trokatet çështjes kryesore:
këtë do të mund ta bënte pikërisht ndonjë përpjekje
për lënien e Kosovës në ndonjë Jugosllavi. Nëse
përkujtojmë dy dekadat e fundit, këto do të mund ta
dëshmonin më së miri. Po e shtrojmë, pra, pyetjen: në
cilën periudhë gjatë dy dekadave të fundit, dëshira e
shqiptarëve të Kosovës për bashkim ishte më së tepërmi
e shprehur? E dimë të gjithë: menjëherë pas
demonstratave të 1981-it. Pra, në periudhën kur
Shqipërinë e mbretëronte regjimi i Enver Hoxhës. Po si
do të mund të shpjegohej kjo? Mbase dikush do të
kishte mundur, ashtu në hamendje, të thotë se arsyeja
për këtë mbështetet në faktin se grushti që atëherë iu
dha shqiptarëve të Kosovës ishte i fuqishëm. Mirëpo, a
ishte ajo goditje e atëhershme aq e fuqishme sa këto
të fundvitevet të 90-ta? Nëse forca goditëse ishte ajo
që përcaktonte fuqinë e dëshirës së shqiptarëve
kosovarë për bashkim me Shqipëri, si është e mundshme
që në periudhën 97-99 kjo dëshirë për bashkim nuk
shprehej me ndonjë intensitet të fuqishëm, por i linte
vend vetëm dëshirës për pavarësi?  

Është një ndjenjë që nuk u mor parasysh këtu –
shpresa. Shpresa është ajo që i shpjegon të gjithat që
ndodhnin në shpirtin shqiptar. Ndonjë dëshirë e
shprehur për bashkim në periudhën 97-99 nuk u shfaq,
për shkak se shpresa për daljen nga Jugosllavia ishte
e madhe. Goditjet që na jipeshin ishin të rënda, por
shpresa për daljen nga Serbia dhe Jugosllavia ishin
edhe më të mëdha. Prandaj, edhe kërkesa për bashkim me
Shqipërinë thuaja nuk kishte fare. Ndërkaq, më 1981,
goditja ishte e fuqishme, por ajo që e dërrmonte
shpirtin shqiptar nuk ishte aq forca e goditjes, sa
ajo që shpresa për daljen nga Serbia dhe Jugosllavia
thuaja nuk kishte fare. Dhe kjo ishte ajo që ndikoi të
shfaqet kërkesa për bashkim, dhe që kjo kërkesë të
ishte aq e fuqishme. Është kjo ndjenjë që s’ka nevojë
të shpjegohet: kur ndonjë fëmijë është në ndonjë
telash nga i cili mund të del, ai shikon si të del nga
ai telash. Ndërkaq, kur ndonjë fëmijë është në ndonjë
telash nga i cili nuk ka shpresë se del, ai fëmijë
instiktivisht shikon se ku e ka nënën. Në periudhën
97-99 Kosova shikonte si të nxirrej. Më 1981 Kosova
shikonte ku është nëna.  

Kur të merret parasysh kjo e tëra, atëherë fare lehtë
përfundohet se pikërisht prirja që Kosova të lihet në
Jugosllavi, e shprehur nga ana e kujtdoqoftë, është
ajo e cila e rrezikon, si ndërmarrjen e bashkësisë
ndërkombëtare në Kosovë, ashtu edhe dëshirat që
integrimet evropiane ta përfshijnë edhe hapësirën
ballkanike. Sepse, sa më tepër gjasë të kenë për
sukses këto përpjekje për ta lënë Kosovën në
Jugosllavi, aq më e vogël do të jetë shpresa e
shqiptarëve të Kosovës se do të dalin nga Jugosllavia.
Dhe, po qe se shpresa për dalje nga Jugosllavia do të
zhduket plotësisht, atëherë mbetet vetëm një zgjidhje:
e dua nënën. Dhe këtu nuk kryen punë argumentimi se
shqiptarët e Kosovës nuk do ta dëshirojnë Shqipërinë
në një gjendje në të cilën ajo është: Shqipëria në
gjendjen në të cilën është, për Kosovën është një
zgjidhje pakufi më e mirë se zgjidhja me cilëndo
Jugosllavi. Fundja, është domethënës fakti i cili
dihet fare mirë, se të ballafaquar me Jugosllavinë me
tërë ndyrësinë e saj, shqiptarët e Kosovës më 1981 e
preferonin më shumë Shqipërinë e Enver Hoxhës. A ka
kjo ndonjë domethënie për ata ndërkombëtarë të cilët
do ta dëshironin ripërtëritjen e Jugosllavisë?  

Prandaj, argumentimi që përdorë Koshtunica, mbi atë se
pavarësimi i Kosovës është i rrezikshëm për
stabilitetin e rajonit, është i pathemel.
Mospavarësimi i Kosovës është ai i cili e rrezikon
stabilitetin në rajon.  

Këtë argumentim të Koshtunicës dhe të propaganduesve
serbë, fundja, mund ta vështrojmë në vazhdën e
argumenteve të cilat propaganda serbe i përdor qëmoti.
Të përkujtojmë vetëm disa nga argumentet e tilla, nga
këto dhjetë vitet e fundit. Pavarësimi i Sllovenisë
rrezikonte dhe kërcënonte stabilitetin e rajonit:
ishte argument të cilin propaganda serbe e ulërinte
kur Serbia e luftonte pavarësimin e Sllovenisë.
Pavarësimi i Kroacisë rrezikonte dhe kërcënonte
stabilitetin e rajonit: ishte argument tjetër që
propaganda serbe e ulërinte kur Serbia e luftonte me
ngulm pavarësimin e Kroacisë. Pavarësimi i Bosnjës
rrezikonte dhe kërcënonte stabilitetin e rajonit:
ishte tjetër argument që propaganda serbe e ulërinte
në kohën kur Serbia e luftonte pavarësimin e Bosnjës.
Dhe ç’ndodhi? Asnjëri nga këto shtete të pavarura,
pavarësinë e të cilave Serbia e shihte rrezik dhe
kërcënim për stabilitetin në rajon, nuk e dëshmoi
vetveten që vërtet të jetë i rrezikshëm, në kohën kur
këto shtete u bënë realitet. E vetmja gjë e cila gjatë
dhjetë vjetëve të fundit u dëshmua si vërtet e
rrezikshme (dhe atë së tepërmi e rrezikshme), ishte
prirja e Serbisë që kundër këtyre pavarësimeve të
luftonte: në emër të luftës kundër këtyre
pavarësimeve, Serbia në dhjetë vjetët e fundit vrau
rreth gjysëm milion njerëz. Pra, kush është këtu në
Ballkan vërtet i rrezikshëm, zoti Koshtunica?  

Nga ana tjetër, është edhe një argument tjetër të
cilin propaganda serbe e përdor në përpjekjet kundër
pavarësimit të Kosovës, dhe i cili, kur të krahasohet
me argumentin e sipërpërmendur – këtë mbi “rrezikun”
që për rajonin e paraqet pavarësimi i Kosovës – e
tregon tërë “seriozitetin” e diskursit të tashëm serb
për Kosovën. Fjala është për argumentin se Kosova,
kinse, nuk na qenka e aftë të jetë e pavarur. Ta lëmë
anash diskutimin sa mund të jetë i saktë një argument
i këtillë; po supozojmë se ky argument është i saktë,
pra, po supozojmë se Kosova vërtet nuk na qenka e aftë
të jetë e pavarur. Dhe, po i krahasojmë këto dy
argumente kryesore të propagandës serbe njërin me
tjetrin. Pra, nga njëra anë, pavarësimi i Kosovës
rrezikon stabilitetin në rajon, dhe nga tjetra, Kosova
është e paaftë të jetë e pavarur. Ata që dërdëllisin
kundër pavarësisë së Kosovës në këtë mënyrë na e kanë
borxh një sqarim: si mund të jetë Kosova e pavarur e
rrezikshme për rajonin, nëse Kosova e pavarur është e
paaftë të qëndrojë në këmbët e saj? Dhe me të vërtetë,
si mund të jetë i rrezikshëm për rrethin e vet dikush
që është i shtrirë për toke për shkak se është i
paaftë të mbahet në këmbët e veta? 

Prandaj, përfundim i krejt kësaj, propaganduesve serbë
mund t’u propozojmë që, nëse vërtet janë të
përkushtuar për stabilitetin e rajonit, atëherë le t’i
ndërpresin përpjekjet kundër pavarësimit të Kosovës:
pikërisht këto përpjekje e rrezikojnë stabilitetin në
rajon? Nëse mos tjetër, ato mund t’i cysin shqiptarët
e Kosovës t’i hyjnë projektit të bashkimit kombëtar.
Si zgjidhja e vetme e logjikshme e cila do t’u mbetet.
 

Mt: Cila është gjendja e logjikshme  

Këtu do t’i jepja disa shpjegime lidhur me një nocion
të cilin e përmenda më parë, por të cilin nuk e
sqarova në hollësi, ngase nuk dëshiroja të dilja nga
konteksti i atëhershëm. Fjala është për nocionin
gjendje e logjikshme. Ky nocion duhet sqaruar doemos,
për shkak se gjatë përpjekjeve për të gjetur ndonjë
zgjidhje për Kosovën shpeshherë tërhiqen analogji të
cilat – sado që duken të tilla – megjithatë nuk janë
me vend.  

Së pari, shpesh përmendet – por edhe nëse nuk
përmendet, nënkuptohet – mënyra në të cilën kanë
ndodhur integrimet në Evropë. Gjatë vlerësimit të
kësaj, madje në kuadrin e krijimit të analogjive
ndërmjet Evropës dhe Ballkanit, bëhen lëshime të cilat
shkaktojnë atë që humb thelbësorja.  

Lëshimi i parë që bëhet është ai se nuk kuptohet
dallimi në përpjesë ndërmjet ekonomive të shteteve të
Evropës Perëndimore dhe ekonomive të shteteve
ballkanike. Kjo pastaj shkakton moskuptimin e asaj që
shtetet evropiane në dekadën e fundit, thjesht, e
kishin vështirë, nëse jo edhe të pamundshme, të mos
bashkohen, për dallim nga shtetet ballkanike të cilat
e kanë edhe më të vështirë, nëse jo edhe më të
pamundshme, të bashkohen. Ekonomitë e shteteve
evro-perëndimore – këtu mendoj në pjesët prodhuese të
atyre ekonomive – në fillimin e integrimeve formale,
ishin bërë shumë më të fuqishme se tregjet e tyre; kjo
ndikoi që të kërkuarit e tregjeve të reja të ishte një
domosdo e atyre ekonomive. Dhe, kjo ishte ajo që nisi
integrimet evropiane. Fundja, dihet mirë se mjaft kohë
para marrëveshjes së Shengenit, e cila bëri të
mundshëm qarkullimin e lirë të njerëzve, u bënë
marrëveshjet për heqjen e doganave me të cilat lejohej
qarkullimi i lirë i mallrave. Pra, në qarkullimin e
lirë të njerëzve dhe të mallrave, të parat qarkullimin
e nisën mallrat, gjë e cila është në tërësi e
natyrshme: me njerëzit me të cilët nuk kemi ndonjë
lidhje familjare apo shoqërore, lidhje të forta mund
të na krijojë vetëm pazari. Ndërkaq, për dallim prej
kësaj, ekonomitë prodhuese të shteteve ballkanike për
mjaft kohë, në të ardhmen, nuk do të jenë në gjendje
t’i plotësojnë madje edhe nevojat e veta, kështu që
ato, jo vetëm që nuk do të kenë nevojë, por aq më
tepër nuk do të kenë as mundësi për depërtim në
tregjet fqinje, qoftë ai depërtim edhe i lirë. Nuk jam
duke marrë këtu ndonjë qëndrim radikal nacionalist të
trajtës, “me Serbi s’ka tregti”; por jam vetëm duke e
theksuar atë e cila nuk arrihet të kuptohet, se
tregtia me Serbi edhe për mjaft kohë nuk do ta arrijë
një nivel të atillë sa të jetë shkak, e lere më
domosdo, për t’u bashkuar me të. E, nëse në ndonjë të
ardhme me Serbinë, nuk na lidh pazari, nuk ka asgjë e
cila do të mund të na lidhte me të. 

Krejt kjo na sjell në lëshimin e dytë i cili bëhet
gjatë tërheqjes së analogjive ndërmjet integrimeve
evropiane dhe atyre të dëshirueshme ballkanike. Ky
bëhet në lidhje me garën ekonomike e cila e shkaktoi
rritën prodhuese evropiane (dhe e cila, mëpastaj, i
shkaktoi integrimet e saj): kjo garë ka qenë e lirë. E
tillë duhet të jetë edhe gara ekonomike ndërmjet
shteteve ballkanike, e cila mund të shpjerë drejt
integrimeve ballkanike. Kosova nuk do ta pranojë dhe
nuk do të pajtohet kurrë me një nënshtrim ekonomik
ndaj Serbisë i cili do të jetë pasojë e një nënshtrimi
politik ndaj saj. Mirëpo, Kosova do të gjejë forcë të
pajtohet me një pozitë ekonomikisht të nënshtruar ndaj
Serbisë, po qe se kjo është pasojë e një gare të lirë
ekonomike, në të cilën Serbia do ta dëshmojë vetveten
si më e zonja se Kosova. Ndërkaq, pavarësia e Kosovës
është një domosdo për mundësimin e lirisë të një gare
të këtillë. Kuptohet, shumëkush do të thotë se në një
model të konfederatës së propozuar jugosllave do të
ekzistojnë rregulla të cilat do ta mundësojnë këtë
liri; por, atyre që do të thonë kështu do t’u
propozoja të përkujtojnë mënyrën në të cilën Serbia e
ka përdorur fabrikën e të hollave në Topçiderin e saj
të famshëm, dhe do t’i kuptojnë të gjithat që jam duke
u përpjekur t’i them. (Dhe, mbase, do ta kuptojnë edhe
të tërën që është për t’u kuptuar për tragjedinë
ballkanike.) Rregullat e lirisë Serbia nuk di t’i
respektojë; dhe as nuk dëshiron, sa herë të ketë edhe
dikë në shtetin e vet. Me fjalë të tjera, ajo të cilën
kuazi-integralistët ballkanikë nuk e kuptojnë (apo nuk
dëshirojnë ta kuptojnë) gjatë tërheqjes së analogjive
me Evropën, është se shprehja “qarkullim i lirë i
mallrave”, më shumë se qarkullimin e mallrave
nënkupton lirinë në atë qarkullim. Fundja, nga aspekti
i sintaksës, liria në fjali mund të mos jetë
kryefjalë; por nga aspekti politiko-ekonomik, nuk ka
fjali në të cilën liria është e pranishme e të mos
jetë kryefjalë. Ndërkaq, kur Serbia flet nga aspekti
politiko-ekonomik, përpiqet me ngulm që këtë aspekt ta
trajtojë si sintaksë.  

Kjo e tëra na sjell në lëshimin e tretë që bëhet gjatë
pasionit për ta ruajtur Jugosllavinë, dhe që më së
shumti ka të bëjë me atë gjendjen e logjikshme të
përmendur, e cila paraqet parakushtin e integrimeve.
Nga krejt që u tha shihet se integrimet evropiane i
nxit interesi i ekonomive të shteteve evropiane për
to; kjo është e vërtetë, por kjo nuk është e tërë e
vërteta. Interesi i ekonomive të shteteve evropiane
ishte kusht për t’u arritur integrimet evropiane, por
ishte vetëm njëri ndër kushtet, dhe atë kushti i
nevojshëm për ato integrime. Kusht tjetër, ai i
mjaftueshmi, në Evropë ishte i plotësuar dhe atë deri
në atë masë saqë thjesht nënkuptohej dhe s’ishte
nevoja të përmendet. Ndërkaq, në Ballkan ky nuk është
i plotësuar, prandaj për rastin e Ballkanit, jo vetëm
që është e nevojshme, por është madje edhe e
domosdoshme të përmendet. Ky kusht i dytë, kushti i
mjaftueshëm pra, ishte që shtetet evropiane nuk kishin
arsye të frikësoheshin nga këto integrime. Pra,
shtetet evropiane arritën të integrohen, jo vetëm për
shkak të asaj se në Evropë ekzistonte interesi për
integrime, por për shkak se në Evropë ishte krijuar
ajo gjendje e logjikshme ku pos interesit për
integrim, njëkohësisht, nuk ekzistonte frika nga ai
integrim. Dhe kjo padyshim është e qartë, por nuk
përmendet se në Ballkan nuk ekziston ende. Fundja, –
më konkretisht – edhe po qe se dy biznesmenë kanë një
mijë e një arsye të lidhin ortaki, ata ortaki nuk do
të lidhin po qe se nuk janë të sigurt në
njëri-tjetrin, pra po qe se frikësohen se tjetri do
t’i mashtrojë. Ndërkaq, përvoja thuaja njëshekullore
me Serbinë, Kosovës ia qartësoi vetëm një fakt: i
vetmi send që në lidhje me Serbinë është për t’i
besuar, është se Serbia nuk është për t’i besuar.
Dikujt mbase do t’i duket radikalizëm, por lexojeni
atë paragrafin e famshëm të Qosiqit: i përmbledhur ai
lë të kuptohet se e vetmja e vërtetë e Serbisë është
rrena. Ndërkaq, në sferën ekonomike, rrenat e Serbisë
janë, thënë me zhargonin e popullit, më të rrastat.  

I përmenda këtu tri parakushte të cilat, ndonëse jo
edhe të vetmet, janë kryesoret për t’i nxitur
integrimet ballkanike. Këto parakushte janë, pra, ato
të cilat e përkufizojnë atë gjendjen e logjikshme për
integrime, të përmendur më parë. Asnjëri nga këto tri
parakushte, as forca e madhe e ekonomive të njësive
përbërëse, të cilat ekonomi janë të tilla që kërkojnë
zgjerim, as gara e lirë ekonomike dhe liria e
qarkullimit të mallrave pa diktat apo dredhi nga
politika, dhe as mungesa e frikës së kombeve
ballkanike nga njëri-tjetri, këtu nuk janë të
plotësuara. Dhe as që do të plotësohen ndonjëherë, po
qe se vazhdojnë përpjekjet për ta ruajtur ndonjë
Jugosllavi. Thjesht, ngase përpjekjet për ta ruajtur
Jugosllavinë, në integrimet e dëshirueshme ballkanike
do ta kenë të njëjtin ndikim të cilin në integrimet e
tashme evropiane do ta kishin pasur përpjekjet
eventuale për ta ruajtur “sovranitetin territorial” të
Rajhut të Tretë menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore.
Integrimet e tashme evropiane nuk kanë mund të
ndodhin, jo pa mposhtjen ushtarake të Rajhut të Tretë,
por pa çrrënjosjen e vetë idealit të tij. Njashtu,
edhe integrimeve ballkanike, mund t’u hapet rruga jo
tash, pas mposhtjes ushtarake të Millosheviqit, por
vetëm pas çrrënjosjes së idealit në emër të të cilit
ai shpallte luftëra.  

Dhe, në vijim, disa fjalë për idealin në emër të të
cilit Millosheviqi shpallte luftëra. 

Mt: Ç’është në fakt Jugosllavia?  

Në dhjetë vitet e fundit në Serbi dolën shumë
paradokse, të cilat kapërcyen të vërejtura apo edhe të
pavërejtura; në mesin e të pavërejturave është një i
cili më duket se shpalos shumë, dhe në të njëjtën kohë
edhe e tregon njërin ndër dimensionet e
paradoksalitetit të përpjekjeve për ta ruajtur
Jugosllavinë.  

Që të kuptohet më mirë, rikujtojmë mënyrën e rezonimit
serb gjatë shkatërrimit të ish-Jugosllavisë. Kudo që
serbët shikonin, ata shihnin shtete të mëdha:
Shqipëria e Madhe, Kroacia e Madhe, Bosnja e Madhe,
Bullgaria e Madhe… Vetëm Jugosllavia, sado e madhe të
ishte, u dukej e vogël. Dhe këtu, ndonëse jo fort
qartë, është vendi të shtrohet një pyetje: pse athua
emrit Jugosllavi kurrë nuk i përngjitej atributi “e
Madhe”? Jugosllavia e Madhe? Tingëllon e çuditshme,
apo jo? Athua cili është shkaku për këtë?  

T’i shikojmë së pari kombet përreth Serbisë dhe
shtetet e tyre. Shqiptarët kanë Shqipëri, kroatët
Kroaci, boshnjakët Bosnjë dhe bullgarët Bullgari. Dhe
kjo fillon ta shpalosë paradoksin: pse serbët, të
cilët me aq tërbim i janë të përkushtuar kombit të
tyre, nuk përpiqen për shtetin e tyre, Serbinë, por
përpiqen për Jugosllavi? Ja, pra, ku jemi. Për shkak
se vetë emërtimi Jugosllavi e nënkupton Serbinë e
Madhe. Për ta fshehur faktin se burimi i tragjedive
ballkanike nuk është as përpjekja e shqiptarëve për
Shqipëri të Madhe, as ajo e kroatëve për Kroaci të
Madhe, as ajo e boshnjakëve për Bosnjë të Madhe dhe as
ajo e bullgarëve për Bullgari të Madhe, por është
pikërisht përpjekja e serbëve për të bërë Serbi të
Madhe, serbët emrin Serbi e Madhe nuk e përdorin dhe e
fshehin si gjarpri këmbët dhe e ripagëzojnë atë në
Jugosllavi. Dhe ky është shkaku se pse logjikisht nuk
shkon kurrsesi të përdoret emërtimi “Jugosllavi e
Madhe”. Sepse vetë emërtimi Jugosllavi në vete
heshturazi dhe fshehurazi e përmban atributin “e
Madhe” për Serbinë, kështu që s’ka nevojë të përdoret
dy herë. Pra, nëse emërtimi “Jugosllavi” don të thotë
“Serbi e Madhe”, atëherë emërtimi “Jugosllavi e Madhe”
do ta kishte domethënien “Serbi e Madhe e Madhe”. Gjë
që do të ishte e palogjikshme, sado që, duhet pranuar,
serbëve do t’u pëlqente. I pëlqejnë hegjemonisë serbe
palogjikshmëritë, apo jo?  

E dhashë këtë shpjegim të shkurtër vetëm për ta bërë
me dije një fakt: rezonimi i disa politikanëve
ndërkombëtarë i trajtës: “shqiptarët e Kosovës nuk
kanë arsye të frikësohen sepse Kosova nuk do t’i
kthehet Serbisë, por do të mbetet në Jugosllavi” e ka
domethënien: “shqiptarët e Kosovës nuk kanë arsye të
frikësohen sepse ata nuk do të mbeten në Serbi por do
të mbeten në Serbinë e Madhe”. E di që dikujt një
përshkrim i këtillë, në shikim të parë tallës, i
realitetit ballkanik mund t’i bjerë mjaft rëndë. Por
është mirë që këtu të mirren parasysh disa fakte që
nuk janë të ngatërruara fare, aq më tepër janë fakte
elementare, t’i quajmë ashtu, ABC-ja e fakteve mbi
Ballkanin. A e dinë ata të cilët kanë dëshirë që
shqiptarët t’i qetësojnë në këtë mënyrë, se sa banorë
do t’i ketë një Jugosllavi e tillë? Nëse nuk e dinë,
ja cila është përgjigjja: rreth 9.5 – 10 milionë. Dhe
a e dinë ata cila do të jetë përkatësia kombëtare e
këtyre banorëve? Përgjigjja: 0.6 milionë malazias, 2
milionë shqiptarë dhe mbi 7 milionë serbë. Pra, mbi 70
për qind, mbase edhe 75 për qind e popullatës së një
Jugosllavie të tillë do të jenë serbë. Dhe çfarë është
shteti i cili, me një kësi marifeti u propozohet
shqiptarëve, pra me ambalazhim të Jugosllavisë, e në
të cilin rreth 75 për qind e popullatës do të jenë
serbë? Quaje si të duash, Jugosllavi, Çjugosllavi,
Zhugosllavi, apo si ta dojë qejfi, ky shtet, realisht,
do të jetë Serbi. Dhe atë Serbi e Madhe bile. Fundja,
po të mos ishte Serbi e Madhe, serbët kurrën e kurrës
nuk do të luftonin me aq ngulm për të. Prandaj, nëse
dikush nga bashkësia ndërkombëtare, vërtet e ka
ndërmend që shqiptarët e Kosovës të mos i lërë nën
Serbi, atëherë le t’i nxjerr nga Jugosllavia.  

E, sa i përket qetësimit të ndruajtjeve dhe të
brengave shqiptare, le të mirret parasysh ajo se
shqiptarët kurrë nga mbetja në Serbi apo në Jugosllavi
nuk janë frikësuar. Mundësia e mbetjes në Serbi apo në
Jugosllavi shqiptarët nuk i frikëson, por i çmend.  

Mt: Kompromisi dhe demokracia  
I fundit në varganin e politikanëve ndërkombëtarë që
shprehën mendimin se Jugosllavia do të duhej të ruhet
në ndonjë trajtë (deri në çastin kur po e shkruaj
këtë) ishte Sekretari i Përgjithshëm i OKB, Kofi Anan.
Kjo ishte për çudi. Jo kjo se Kofi Anan na doli për
ruajtjen e Jugosllavisë, por kjo se ishte i fundit.
Ndërkaq, ajo se Kofi Anan është për ruajtjen e
Jugosllavisë, është në tërësi normale.  
Pse është normale kuptohet nëse mirret parasysh çfarë
është organizata në krye të së cilës Kofi Anan është.
Si një organizatë në të cilën lidhur me cilindo
problem të gjithë janë njëzëri për zgjidhje, ndërkaq
askush nuk përpiqet për të, OKB me kalim të kohës
filloi t’i marrë tiparet e një organizate në të cilën
kompromisi ishte ajo që është për t’u çmuar. Por një
prirje e tillë ndaj kompromisit pas një kohe më të
gjatë ka shkuar deri në një skajshmëri të tillë, saqë
sot, OKB edhe disfatën më katastrofike janë në gjendje
ta trajtojnë fitore të shkëlqyeshme, vetëm me kusht që
ajo disfatë katastrofike të arrihet nëpërmes të
kompromisit. Thjesht, Organizata e Kombeve të
Bashkuara sot është shndërruar në një Organizatë të
Kompromisaxhinjve të Pakompromis. Dhe, si organizatë e
tillë, në të cilën për t’u çmuar është kompromisi si
mjet për arritjen e rezultatit, dhe jo ajo se a është
ai rezultat fitore apo disfatë, OKB rregullisht në
ofertat e saj për kompromis, si të parën japin ofertën
që do të mund të cilësohej disfatë e OKB. Vetëm me
kusht të theksohet se kjo nuk është disfatë e OKB, por
kompromis.  
Mirëpo, çështja e Kosovës nuk është aq e ngatërruar sa
Kofi Anan dhe OKB e trajtojnë. Çështja e Kosovës është
edhe më e ndërlikuar. Është e ndërlikuar aq, saqë edhe
vetë Rezolutën 1244 e bën njëfarë lloji të ‘kopilit te
dera’. Është kopil te dera kjo Rezolutë, sepse në të
janë të futura dy kërkesa kombinimi i të cilave të lë
gojëhapur: edhe kërkesa për demokratizimin e Kosovës,
dhe edhe ajo për ruajtjen e sovranitetit territorial
të Jugosllavisë. Të lë gojëhapur ky kombinim
kërkesash, sepse, nuk është problemi i Kosovës ai që
kosovarët nuk dëshirojnë të jetojnë në Jugosllavi;
problemi i Kosovës është ai që kosovarët ngulmojnë të
mos jetojnë më kurrë në Jugosllavi. Apo, thënë
ndryshe, nuk është problemi i Kosovës ai që kosovarët
nuk e duan Jugosllavinë; problemi i Kosovës është ai
që kosovarët kanë neveri ndaj Jugosllavisë. Apo, thënë
edhe më ndryshe, dhe atë në trajtën përfundimtare, nuk
është problemi në atë që lënia e Kosovës në Jugosllavi
si zgjidhje nuk e demokratizon Kosovën; problemi është
në atë që lënia e Kosovës në Jugosllavi në thelb, dhe
me imponim nga lartë, e antidemokratizon Kosovën. Pra,
nëse në prirjen për të arritur kompromis njeriu mund
të jetë i pakompromis, në prirjen për të arritur një
zgjidhje demokratike njeriu nuk mund të jetë
antidemokratik. Po qe se nuk arrin ta kuptojë (apo që
të mos e heshtë) këtë, Kofi Anan në fund mund të na
dalë si njëfarë lloj Sekretari i Përgjithshëm i
Kompromisaxhinjve të Pakompromis për Demokraci
Antidemokratike.  
E kam plotësisht të qartë atë pse do të mund të
mendonin ashtu siç mendojnë, si Kofi Anan, ashtu edhe
shumë nga të tjerët që përpiqen ta ruajnë ndonjë
Jugosllavi: është ndruajtja se mos Bashkësia
Ndërkombëtare ka qenë pak si “tepër e vrazhdë” ndaj
Jugosllavisë. Kështu që, në këto sulme të brejtjes së
ndërgjegjes ata frikësohen mos po e bëjnë “edhe një
padrejtësi” ndaj Jugosllavisë. (Kuptohet, politikanë
të ndryshëm kanë shkaqe të ndryshme, por, më duket se
ky i sipërpërmenduri është nga më të shpeshtit.) Atyre
që këtë mënyrë mendimi e kanë motiv, do t’u përkujtoja
vetëm një fakt të cilin me një mendjemprehtësi të
mrekullueshme e kishte vërejtur dhe theksuar Hannah
Arendt: revolucionet dhe luftërat e brendshme që
përcjellin shkatërrimin e një shteti, nuk janë
shkaktarë të atij shkatërrimi – janë pasoja të tij.
Apo, e zbatuar në rastin konkret të Jugosllavisë,
luftërat e dekadës që shkoi apo edhe bombardimet e
NATO-s, nuk ishin shkaktare të shkatërrimit të
Jugosllavisë; ato ishin pasoja të atij shkatërrimi.
Ndërkaq, shkaktari i mirëfilltë i shkatërrimit të
Jugosllavisë ishte ai mentalitet i cili në
Millosheviqin dhe në armiqësimin me të të gjithë
fqinjët dhe të tërë botën shihte të vetmin shpëtim për
kombin serb. Sepse, mund të shtrohet pyetja
fundamentale: ç’do të kishte ndodhur sikur në skenën
politike serbe të mos ishte shfaqur Millosheviqi?
Është e qartë: ai mentalitet i cili e zgjodhi
Millosheviqin, në mungesë të tij do ta kishte zgjedhur
dikë i cili nuk do të dallohej shumë nga ai.
Shkatërrimi i ish-Jugosllavisë në dekadën që perëndoi
ka mundur t’i ketë një milion verzione të ndryshme;
por nuk ka qenë asnjë verzion i mundshëm që do të mund
të kalonte pa shkatërrimin e Jugosllavisë. Apo, thënë
ndryshe, ish-Jugosllavia nuk është shkatërruar nga
jashtë; ajo është kalbur përbrenda. Kjo kalbje nuk do
të ndërpritet pa një disfatë përfundimtare, të plotë
dhe të pakontestueshme, të mentalitetit të
lartpëmendur serb, i cili është pikërisht krimbi që
këtë kalbje e filloi. Dhe një disfatë e këtillë e
këtij mentaliteti nuk do të pësohet pa pavarësimin e
Kosovës.  
Ndërkaq, sa i përket shqiptarëve të Kosovës, kisha për
ta parafrazuar një fjali të njërit ndër
ish-politikanët kosovarë: “Zgjidhja e cila e parasheh
mbetjen e Kosovës në Jugosllavi i shpronëson dhe i
tjetërson kosovarët nga Kosova.” Apo, thënë ndryshe,
nuk ka zgjidhje në të cilën Kosova do t’u takojë
kosovarëve, e në të cilën Kosova do t’i takojë edhe
Jugosllavisë po ashtu. Dhe, nga ana tjetër, po qe se
Bashkësia Ndërkombëtare imponon ndonjë zgjidhje me
mbetjen e Kosovës në Jugosllavi, nuk do të ketë asnjë
argument që Bashkësisë Ndërkombëtare do t’i mbetej,
për t’i bindur kosovarët se Kosova është e tyre.
Sepse, demokratizimi i Kosovës dhe ruajtja e
sovranitetit territorial të Jugosllavisë e
përjashtojnë njëra-tjetrën, në tërësi e përjashtojnë
njëra-tjetrën, dhe nuk bëjnë asgjë tjetër pos që e
përjashtojnë njëra-tjetrën. 
Pra, kompromis apo demokraci – çështje është tash?
Çështje hamletiane, apo jo? Dhe po qe se vendoset që
demokracia të bëhet çështje kompromisi, atëherë të mos
shtrohet më vonë pyetja – ku na u tretën integrimet. I
ka gëlltitur kompromisi. 

(Janar 2001)



________________________________________________________________
GET INTERNET ACCESS FROM JUNO!
Juno offers FREE or PREMIUM Internet access for less!
Join Juno today!  For your FREE software, visit:
http://dl.www.juno.com/get/tagj.