[ALBSA-Info] {QIKSH «ALBEUROPA»} Artikull per pavarsine e Shqiperise

[QIKSH «Albeuropa»]

-----Messaggio Originale-----
Da: Albert Ramaj <urtia at hotmail.com>
A: <stublla at egroups.com>
Data invio: venerdì 10 novembre 2000 17.00
Oggetto: [FES] Artikull per pavarsine eShqiperise


 T'nderuem
Artikulline fjale u kane i parapam vitin e kalume per me botu me nji
reviste, per 28 nandor, por nuk arritem ne kohe me perkthy Perkthyes asht
Blerim Canaj. Pra ky artikull ende nuk asht i botuem kerkun dhe pasi po
afrohet dita e 28 nandorit po e qes ne liste, ma mire me qite pak perpara se
se sikur vjet.

 Me nderime
Alberti
_____________________________________________________________________
Prof. Dr. Karl  Kaser, Graz

Austrohungaria dhe pavarësia e Shqipërisë

      Kur më 29 korrik 1913 u konfirmua formalisht suvereniteti i
principatës
së posaformuar të Shqipërisë, ishte ky një angazhim rreth 35 vjeqar i
vendeve të banuara me shqiptarë dhe shqiptare për të ardhmen dhe një
angazhim i tillë paraprakisht u përfundua. Ky proces në njërën anë ishte i
karakterizuar nga proceset sqaruese të shoqërisë së brendshme shqiptare, por
në anën tjetër edhe nga   konfliktet e interesave internacionale, në të
cilin ishin të involvuara shtetet Evropiane si: Anglia, Franca, Gjermania,
Italia, Austro-hungaria, Rusia por edhe perandoria Osmane. Për shkak të
orientimit të ri të tij të politikës së jashtme në drejtim të Evropës
lindore që nga viti 1866 dhe për shkak të gjendjes gjeopolitike - me
okupimin e Bosnës dhe Hercegovinës, si dhe të vendosjes së ushtrisë në
Sangjak në Novi Pazar në vitin 1878 gjeografikisht zonat e banimeve
shqiptare i ishin ardhur mjaft afër - Austro-Hungaria luante një rol mjaft
të rëndësishëm. Kjo bën të mendohet dhe do duhej të shikohet mirë edhe roli
të cilin e luajti monarkia e Habsburgëve rreth çështjes së pavarësisë së
Shqipërisë. Në këtë pikpamje 28 nëntori i vitit 1912 shënohet si datë e
shpalljes së pavarësisë të pushtetit provizor shqiptar, mesetapë e cila me
siguri është më e rëndësishmja. Në bisedimet internacionale të cilat pasonin
pastaj deri në fund të korrikut të vitit 1913 duhej që shteti i ri shqiptarë
të ishte i organizuar, konstrukcioni i brendshëm politik i këtij shteti
duhej të ishte prej një kohe të shkurtër; kufinjët natyrisht të shikuara nga
ndërprerje të shkurtëra-vlejnë edhe sot.

1) Situata kalimtare në vitin 1878

Viti 1878 shënon një hap më tej drejt rënjes së shpejtë të perandorisë
Osmane si fuqi në Evropën Lindore, perandori e cila deri në vitin 1918
mbushi mjaft etapa. Pas Serbisë dhe Malit të Zi, të cilat në verën e vitit
1876 Perandorisë i kishin shpallur luftë, në prill të vitit 1877 hynë në
luftë edhe Rusia, e pak më vonë edhe Rumania. Trupat Ruse depërtuan thellë
deri në lagjet e periferisë së Stambollit, ku në fund të janarit 1878 u
vendos një armëpushim, dhe pastaj në mars pasoj një marrëveshje paraprake
për paqë (marrëveshja e Shën Stefanit). Disa rregulla të kësaj marrëveshje
prekën thellë dhe drejtpërdrejt trojet shqiptare. Përpos njohjes së
pavarsisë së plotë shtetit rumun nga perandorija Osmane duhej të lindte edhe
një principatë autonome Bullgare, kufijtë e së cilës duhej të shtriheshin
nga deti i zi deri në detin egje e në perëndim deri mbi liqenin e Ohrit,
duke përfshirë përtej qytetit dhe territorit të Korçës. Mali i Zi do duhej
të zgjerohej në dëm të territoreve shqiptare, deri në Liqenin e Shkodrës.
Katër vilajetet me popullatë më të madhe të shqiptarëve - Shkodra, Shkupi,
Manastiri dhe Janina ishin të prekura drejtpërdrejtë.
   Kjo marrëveshje e cila nga ana ruse ishte arrirë me të keq u vu në veprim
dyllojësh: Së pari fuqitë e tjera të mëdha, të cilat në verën e këtij viti
Rusinë e shtrënguan përsëri të ulen në tavolinën e bisedimeve në Berlin
(Kongresi i Berlinit), dhe së dyti formimi i rezistencës shqiptare kundër
implikacioneve territoriale të paqes së Shën Stefanit.
Rezultatet më të rëndësishme që u arritën në kongresin e Berlinit ishin si
vijon; u konfirmua pavarsia e plotë e Malit të Zi, Serbisë dhe Rumanisë;
shtrirja territoriale e principatës autonome Bullgare natyrisht u rikthye
prap; katër vilajetet shqiptare ishin mjaft shumë të goditura nga një
tërheqje të tillë kufijsh.
Populli shqiptar nuk ishte i përfaqësuar nga reprezentantët e vet në këtë
kongres; pjesmarrësit e Kongresit shkonin pas një logjike sipas së cilës,
popullit shqiptar nuk i është miratuar statusi i nacionalitetit të vet.
Sipas këndshikimit të sotshëm ky qëndrim duket i paqartë; sipas një
perspektive të atëhershme ky vlerësim nuk ishte aq absurd. Duhet të
përkujtojmë se vërtet brenda kufijve të Perandorisë Osmane ekzistonte
populli shqipfolës - natyrisht me të shkruarin dhe të folurit e panormuar
ende -, por që në këtë  moment, për një dëshirë të shprehur për shtetin e
pavarur Shqiptar, nuk mund të bëhej ende fjalë.  Kjo ishte e lidhur edhe me
atë se sepse një pjesë e madhe e popullit shqiptar i përkisnin konfesionit
islam. Sulltani Osman në Stamboll nuk ishte vetëm sundimtari i tyre laik,
por si kalif njëkohësisht ai ishte edhe udhëheqësi i tyre shpirtëror. Të
kapnin armët kundër tij ishte me të njëjtin kuptim sikur katolikët të kapnin
armët kundër Papës në Romë. Si pasojë e kësajë gjatë shekullit -XIX- kishte
një vrull të kryengritjeve shqiptare kundër disa pushteteve, por megjithatë
jo kryengritje nacionale të cilat e rrezikonin sundimin e Perandorisë
Osmane. Popullata shqiptare deri në këtë moment ishin krejtësisht lojal
kundrejt Perandosisë Osmane.
Një humbje të parë ky qëndrim lojal pësoj vetëm përmes marrëveshjes së Shën
Stefanit, përmes të cilit, sipas këndshikimit shqiptar nxjerr në pah që
perandoria si e tillë nuk ishte në gjendje që trojet e shqiptarëve të i
shpëtonte në rast të ndërhyrjes së shteteve kristiane fqinje. Ky ishte edhe
shkas që tri ditë para takimit të Kongresit të Berlinit (13 qershor 1878) më
10 qershorë, 43 figura udhëheqëse shqiptare, (në mesin e tyre edhe pesë të
besimit katolik) themeluan të ashtuquajturën "Lidhja e Prizrenit". Si masë e
parë u mor vendimi që të formohet një ushtri e cila do të pengonte ndonjë
falje të mundshme të territorit të tyre vendeve fqinje kristiane. Në fushën
e përfitimeve politike, ishte e qartë që për një vendim shkëputjeje nga
Perandoria Osmane nuk kishte arritur ende koha.
Në statutet e dekretuara të Lidhjes, më 18 qershor u mor vendim që:
 Të kërkohet një autonomi në kufijt e Perandorisë Osmane. Për këtë
qëllim duhej që të katër vilajetet të bashkohen në një njësi autonome
administrimi.
 Të ndalohej ndarja e pjesëve të vendit Serbisë, Malit të Zi dhe
Greqisë.
 Që të formohet një delegacion për Kongresin e Berlinit (çka nuk u
akceptua).
 Që të mos dërgohen regrutë në ushtrinë Osmane, por të formohet një
ushtri shqiptare.
 Nuk duhet të i paguhet asnjë tatim Perandorisë Osmane.

      Në të vërtetë Lidhja e Prizrenit ushtarakisht nuk ishte e suksesshme -
ata u shuan nga ushtria Osmane në vitin 1881 - por ajo ngjalli të parën
shkallë të fortë të një vale të solidaritetit,  e cila e shpejtonte mjaft
nxitshëm një vetëdije nacionale në popullin shqiptar.
   Me këtë, trojet shqiptare dalëngadalë u bënë një faktor i cili kryqëzonte
interesat e politikës internacionale, posaqërisht të Austro-Hungarisë,
Italisë dhe Rusisë, interesat e të cilëve kryqëzoheshin me problemin e
shqiptarëve.
   Për të thjeshtësuar këtë, interesat e këtyre fuqive evropiane do të mund
të përmblidhen si vojon: Rusia përpiqej që të ndihmonte të zgjeronte
territoret e vendeve fqinje sllave në dëm të territoreve shqiptare (dhe me
këtë të në mënyrë indirekte të zgjeronte edhe fuqinë e vet). Italia kërkonte
një zotërim në tokat shqiptare si kompenzim për atë që Austro - Hungaria në
vitin 1878 i mori asajë administrimin në Bosnjë dhe Hercegovinë. Austro -
Hungaria synonte pavarsinë e trojeve shqiptare edhe atë në vëllim sa më të
madh, në mënyrë që të mund të ndalonte një ekspansion të shteteve sllave të
ballkanit.

2) Në drejtim të pavarsisë
     Italia dhe Austro - Hungaria ishin dy fuqi me ndikim, të cilat
gjithashtu edhe për shkak të interesave të tyre, ndërhynin për një pavarësi
të trollit shqiptar të cilën e mendonin ta arrinin me çfardo forme. Është
veç e qartë, që asnjëra nga këto dy shtete katolike nuk synonte për këtë
moment një kontrollë direkte mbi trojet shqiptare, sepse përmes kësaj do
shtinin në dorë një vend ku shumica e popullatës i takonte besimit islam, e
posaqërisht për Austro - Hungarinë ky duhej të paraqiste një problem, për më
shumë, në ndërkohë në Bosnie - Hercegovinë kishte për të zgjidhur një numër
të madh të problemeve të mëdha në mes të zotërinjëve musliman dhe
rrogëtarëve katolik.
        Në vitin 1876 të dy shtetet kishin vendosur për një veprim të
përbashkët për sa i përkiste trojeve shqiptare, në rënjen e fuqisë
kërcënuese të perandorisë Osmane në Evropë.  Ato ishin të pajtimit për
emrimin e një autonomie ose statusit të pavarësisë për krahinat shqiptare,
në mënyrë që të thyhej sundimi i Perandorisë Osmane në Evropë.
        Prej vitit 1882 e derinë vitin 1896 Italia dhe Austro - Hungaria
qëndruan në një federatë të përbashkët diplomatike dhe ushtarake me
Gjermaninë (e ashtuquajtura "Dreibund"(Federata tre) ). Këtyre dy shteteve
për sa i përket Shqipërisë kjo nuk u la hapësirë për veprim. Por Italia në
vitin 1887 ia arriti - përderisa bisedohej për zgjatjen e Federatës - të
sjellë kërkesën ndaj Austro - Hungarisë që ajo, pra Italia, duhej që në
Ballkan të merrte kompenzim, poqëse do duhej që status quo e atëhershme do
të ndërronte në të mirë të Austro - Hungarisë. Aty mund të supozohej për
pretendimet e turbullta të Italisë ndaj trojeve shqiptare.
Pas shpërndarjes së Federatës ishin dy mundësi: ose të vendosej një
rivalitet i pafrenuar dhe i përforcuar  në mes të këtyre shteteve rreth
tokave shqiptare ose ishte vendosur një marrëveshje e re. Marrë në esencë që
të dyja ishin të mundura.
Në vitin 1897 në Monza, nga pëfaqësuesit e të dy shteteve u mor vendim që të
provohej që aq sa të ishte e mundur situata politike në ballkan të mbahej
stabile.  Por poqëse do të vinte deri te një ndryshim i territorit atëherë
të dy shtetet kishin vendosur për një veprim të përbashkët. Kjo marrëveshje
parimisht inkludonte me atë që formalisht të dy shtetet mbronin sundimin
osman në tokat shqiptare. Poqëse do të ndryshonte situata, atëherë të dy
shtetet do të përpiqeshin që të arrinin një marrëveshje sa i përket një
statusi të trollit të shqiptarëve; por kjo nuk përmbante pavarësinë e
Shqipërisë.
Por gjithashtu njëkohësisht u vendos një lloj konkurrence në fushat e
kulturës në zemrat dhe shpirtërat e shqiptarëve, mirëpo ajo në popullatën
katolike të vendeve të veriut ishte dhe duhej të qëndronte e kufizuar.
Popullata katolike duhej të paraqiste një lloj bilete hyrëse në tokat
shqiptare. Në këtë pikpamje mënyra e ngjarjeve nga të dyja shtetet ishte e
njëjtë: Ndërtimi dhe/ose financimi i shkollave; Ndikimi në emërimin e klerit
katolik, ndërtimi i kishave dhe dhurata të tjera të mëdha apo të vogla të
cilat te popullata do të kishin ndikim pozitiv. Për ndryshim nga Italia,
Austro - Hungaria mund të tregohej - nga funksioni i sajë oficiel - si fuqi
mbrojtëse e popullatës katolike (i ashtuquajturi "Protektorat kulturorë"),
kështu që në tokat shqiptare ndihmat financiare vjetore nuk ishin të pakta.
Marrë në bazë, me këtë politikë subvencionale veprohej me një koncept mjaft
të kufizuar të politikës së jashtme gjegjësisht (përkatësisht) me një tërësi
instrumentesh e cila nuk mundte të arrinte kurrfarë ndryshimesh vendosëse në
njërën apo anën tjetër.
Ishte tejet e qartë që ndryshimet duhej patjetër të vinin nga jashtë. Një
vlug kryengritjesh nga shqiptarët gjatë vitit 1878 nuk e rrezikonin me të
vërtetë sundimin Osman në trojet shqiptare. Më së shumti veprohej me
revoltat lokale, me kërkesat specifike ose kryengritje kundër futjes së
tatimeve të reja apo kundër sundimit arbitrar të disa funksionarëve
administrativ turq. Në vitin 1903 në Mirditë u kërkua rikthimi i udhëheqësit
të fisit Prenk Bib Doda i cili ishte dëbuar pas shpartallimit të Lidhjes së
Prizrenit. Në vitin 1909 / 1910 në Kosovë pati prap kryengritje kundër
futjes së tatimeve të reja përkatësisht kundër regrutimeve. Në vitin e
ardhshëm pati një kryengritje të madhe në veri, më në fund për dorëzimin e
një memorandumi një përfaqësuesi të akredituar të fuqive të mëdha në
kryeqytetin e Malit të Zi, ku kërkohej njejtë sikur në vitin 1878 dhënja e
të drejtave të autonomisë brenda Perandorisë Osmane por jo edhe pavarësia;
në këtë rast popullata muslimane qëndruan të përmbajtur. Edhe në vitin 1912
në veri u lind një situatë e njejtë ku prap u ngritën  kërkesat për
autonomi.
  Shtytja e fundit në drejtim të një suvereniteti shtetërorë erdhi nga
jashtë. Në nëntor të vitit 1912 filloi lufta e parë Ballkanike; Një aleancë
e përbërë nga Mali i Zi, Serbia, Greqia, dhe Bullgaria për një kohë të
shkurtër gati tërësisht mënjanuan Perandorinë Osmane nga Evropa: Epiri,
Maqedonia dhe Thrakia veriore ishin të pushtuara nga konkurrenca e fuqive
fitimtare. Përmes kësajë udhëheqësit shqipëtarë u vendosën në një situatë të
rëndë. Ose të përfundonin së bashku me Perandorinë Osmane ose të ndaheshin
nga ajo. Koha nuk priste ngase suksesivisht vendi ishte pushtuar nga
aleatët. Në jug trupat Greke marshuan në Epirin verior, Serbia zaptoj
Kosovën, Maqedoninë veriore dhe Shqipërinë e mesme, Mali i Zi Shkodrën me
rrethinë.
Pas konsultimeve me ministrin e jashtëm të Austro - Hungarisë Graf
Berchtold, Ismajl Qemal Beu, i cili ishte një ndër udhëheqësit shqiptar në
emigrim, udhëtoi për në Durrës, e prej atje për në qytetin e madh të fundit
shqiptar i cili ende nuk ishte pushtuar nga trupat e vendeve fqinje, në
Vlorë. Më 28 Nëntorë 1912 një qeveri provizore e formuar shpejt shpalli
pavarsinë e Shqipërisë. Kështu u bë hapi i parë në pavarsi, më shumë nga
ngjarjet detyruese se sa nga dëshira.
Krejt tjetra ishte çështje e bisedimeve të ministrave të akredituar të
fuqive të mëdha në Londër. Përderisa erdhi deri te një grindje në mes të
ish-partnerëve të federatës rreth ndarjes së Maqedonisë dhe pasoj lufta e
dytë Ballkanike, në Londër tashmë ishte biseduar për kufijt e Shqipërisë.
Nga të gjithë partnerët e bisedimeve, Austro - Hungaria ishte ajo e cila u
angazhua më vendosmërisht për një zgjidhje sa më bujare për Shqipërinë.
Rusia e cila i përkrahte shtetet sllave ishte kundërshtari më i madh në këtë
drejtim. I vështirë bëhej problemi i Shkodrës qytet i cili ishte i pushtuar
nga trupat e Malit të Zi, por në këtë problem Austro - Hungaria futi në lojë
tërë rëndësinë e sajë dhe ia arriti të relizonte qëllimin e sajë, pra që
Shkodra të i mbetej Shqipërisë. Por rreth problemit të kufirit lindor Austro
- Hungaria nuk mundi të ia arrinte qëllimit, kështuqë e tërë Kosova dhe
Maqedonia perëndimore iu dorëzua Serbisë. Për kufirin kontestues jugorë me
Greqinë, ujdia u arrit vetëm një vit më vonë.
Pra Austro - Hungaria për interesa të veta ndërhynte për një Shqipëri me një
madhësi maksimale. Por partnerët e tjerë të bisedimeve megjithatë një
zgjidhje ideale e panë vetëm me një minishtet shqiptar.
Përfundimi ishte një kompromis. Deri te kjo nuk do të vinte sikur dikush të
mos kishte përkrahur maksimumin. Ky ishte roli të cilin luajti Austro -
Hungaria  për historinë e shqipërisë, por në këtë rast edhe për të ardhmen e
sajë.

Perktheu nga gjermanishtja: Blerim Canaj

 _________________________________________________________________________
Get Your Private, Free E-mail from MSN Hotmail at http://www.hotmail.com.

 Share information about yourself, create your own public profile at
http://profiles.msn.com.




-------------------------- eGroups Sponsor -------------------------~-~>
eGroups eLerts
It's Easy. It's Fun. Best of All, it's Free!
http://click.egroups.com/1/9698/3/_/920292/_/973875951/
---------------------------------------------------------------------_->

Nëse don të çregjistrohesh nga ALBEUROPA, dërgo një Email në:

albeuropa-unsubscribe at egroups.com