[ALBSA-Info] Testamenti Politik i Fan Nolit

[Agron Alibali]

  "Liri absolute e ndergjegjes dhe e mendimit"

Ne 35-vjetorin e vdekjes se Fan Nolit

Profesor Nasho Jorgaqi, studiuesi i njohur i Fan
Nolit, ka pergatitur dhe se shpejti del nga shtypi
libri i ri "Fanoliana", nje permbledhje me shkrime
letrare-publicistike, ligjerime dhe leterkembime,
kujtime dhe studime nga Noli dhe per Nolin. Ata jane
te zbuluara dhe te qemtuara nga arkiva dhe burime te
ndryshme, pjesa me e madhe krejt te panjohura nga
publiku i gjere. Prej ketij vellimi po shkepusim disa
fragmente, kryesisht nga fletoret e shenimeve te
savantit tone te madh, me rastin e 35 vjetorit te
vdekjes. 

..............
Parimi im eshte mjaft i njohur dhe mbetet gjithnje i
njejti: liri absolute e ndergjegjes dhe e mendimit
sepse feja (vertet nuk mund te mbeshtetet vecse ne
pranimin spontan te shpirtrave. Nuk dua te detyroj
asnje t'u sherbeje idealeve tona, por as do te lejojme
te na imponohen idealet e te tjereve. Kohet tona kaq
te varfera me ndjenja fetare kane te pakten nje
karakteristike te shquar fetare qe eshte denimi i
dhunes, liri nga sejcili i formes se kultit dhe e
gjuhes se lutjes. Eshte koha aq ky parim te ndricoje
me ne fund terrenin ballkanik, ku deri me sot kisha ka
qene nje filiale e propagandes politike, ku pushka,
helmi, vrasja ka zene vendin e argumenteve. Edhe ne
ballkan feja duhet te kete qendrimet e qeta te
meshires kristiane.(shtator 1920).

...
Perse nuk u kthye Noli ne atdhe, sipas kujtimeve te
nje diplomati 

Per Shqiperine me digjet shpirti 

Fan Noli "Kisha Autoqefale e ka mbajtur dhe po e mban
gjalle kolonine shqiptare ne Amerike. Eshte pikerisht
kjo arsyeja qe une po qendroj akoma ketu ne Amerike
dhe nuk po vij dot ne Shqiperi, per te cilen me digjet
shpirti dhe kam deshire qe vitet e fundit qe me kane
ngelur nga jeta ime, t'i ngrys atje"

Ne maj te vitit 1958, Fan Noli do udhetonte nga
Bostoni ku kishte rezidencen e perhershme, per ne
Florida dhe gjate ketij udhetimi do kalonte permes Nju
Jorkut. Me kete rast Noli, nepermjet priftit Kosta
Belba te Kishes Shqiptare te Nju Jorkut, kerkoi nje
takim me misionin shqiptar prane Organizates se
Kombeve te Bashkuara. Prifti Belba, qe ishte nje
patroit i mire dhe qe mbante lidhje te vazhdueshme me
misionin tone, erdhi menjehere e na njoftoi per kete
deshire te Nolit, duke shtuar dhe porosine e tij qe
takimi te behet ne Kishen Shqiptare te Nju Jorkut dhe
jo ne misionin shqiptar. Noli erdhi ne Nju Jork ne
mbremjen e 25 majit 1958 dhe takimi u be po ate nate,
naten vone ne nje nga dhomat e Kishes Shqiptare te Nju
Jorkut, duke qene vetem ne te dy, pa pranine e njeriut
tjeter. Fan Noli, megjithese i moshuar (atehere ishte
76 vjec), mbahej shume mire nga ana fizike. Por ajo qe
la mbresa me shume ishte freskia dhe qartesia e madhe
e mendimeve dhe e gjykimeve. Pyetjes sime qe ne fillim
te bisedes se pse e bejme kete takim naten dhe ne
Kishe si gjysme ilegale, ne vend qe te darkonim se
bashku ne nje restorant, ai menjehere iu pergjigj me
kete fjali: "Ketu ne Amerike flitet shume per
demokraci, por nuk eshte plotesisht keshtu, prandaj
dhe duhen shtrire kembet sa ke jorganin, se perndryshe
dhe t'i shkurtojne". Dhe me tej, ai vazhdoi: " Qe ne
vitin 1946 kur erdhi ne Amerike i pari delegacion
shqiptar, une e shoqerova dhe e ndihmova aq sa munda
si shqiptar, por pasi iku delegacioni, ketu me vune
nofken "i kuq". Prandaj, djalo, ketu duhet te ruhemi
si ju edhe une". Gjate bisedes qe zgjati deri ne oret
e vona te nates, Fan Noli me ngriti disa probleme.
Mbasi me shpjegoi perpjektet qe po beheshin qe kishen
tone ta bashkonin me kishen greke dhe ate ruse, me
foli per rrezikun qe paraqiste asimilimi i kishes tone
ne ShBA, por jo vetem te kishes, po edhe te vete
kolonise tone atje, sepse, sic e dini tha ai, Kisha
Autoqefale e ka mbajtur dhe po e mban gjalle kolonine
shqiptare ne Amerike. Eshte pikerisht kjo arsyeja,
vazhdoi Noli, qe une po qendroj akoma ketu ne Amerike
dhe nuk po vij dot ne Shqiperi, per te cilen me digjet
shpirti dhe kam deshire qe vitet e fundit qe me kane
ngelur nga jeta ime, t'i ngrys atje. Armiqte e
Shqiperise, tha ai, kete urojne qe une te largohem qe
prej ketej e t'i le te qete te bejne pastaj si te duan
ketu. Dhe per te evituar kete, ai arsyetoi kesisoj. Me
vdekjen time ka shume rrezik qe kisha shqiptare ketu
te bjere ne duar te grekeve dhe po te ndodhe kjo,
eshte e sigurt qe edhe kolonia shqiptare ketu te
asimilohet. Prandaj qe Qeveria dhe Kisha autoqefale e
Shqiperise te pergatisin dhe te dergoje ne Amerike nje
Peshkop per te me zevendesuar mua pas vdekjes si dhe
nja dy prifterinj te mire e patriote, por te jene te
zgjuar dhe ta duan me zemer Shqiperine. Keto veprime,
tha ai, kerkoj te behen qe tani sa jam une gjalle qe
ata te kene dhe mbeshtetjen time, sepse pas vdekjes
sime eshte shume zor t'i pranoje njeri dhe do ta kene
shume te veshtire per t'u vene ne krye te Kishes sone.
Duke biseduar per rendesine e madhe qe kane per cdo
komb problemet e arsimit dhe te kultures, Noli i
kushtoi vemendje te vecante ketij problemi. Ai ishte
shume i kenaqur dhe entuziast per celjen e te parit
Universitet Shqiptar ne Tirane. Ai me tha shprehimisht
:" Qeveria e re shqiptare ka bere mjaft ne keto pak
vjet te pasluftes per Shqiperine e per popullin
shqiptar, por celja e Universitetit te Tiranes eshte
nje kryeveper e kesaj qeverie, sepse tani do behet i
mundur krijimi i nje inteligjence te re shqiptare me
kulture e parime demokratike, qe do te radhite vendin
tone ne radhet e kombeve e te shteteve te perparuara".
Duke vazhduar biseden per vlerat e njohjes dhe
ruajtjes se kultures se nje populli, Noli tha qe
"qeveria shqiptare duhet te beje te gjitha perpjekjet
per te mbledhur folklorin e lashte e te pasur shqiptar
qe akoma ekziston ne pakicat shqiptare ne Greqi dhe ne
Turqi qe nga ana e tyre ruhet sot e kesaj dite, por
qe, po nuk u vu dore ne te, ai do te zhduket e do te
jete nje humbje e madhe kulturore per kombin tone".
Shkembyem pastaj mendime rreth studimeve qe behen ne
vendin tone per te shkruar historine e Shqiperise.
Noli me sugjeroi qe nga Instituti i Historise e
Gjuhesise ne Tirane te merreshin masa per te gjetur e
siguruar disa burime dokumentare me vlere si
doreshkrimet e studimet per Shqiperine te historianeve
te shquar e mediaviste si ata te Talocit, Jiricekut
dhe te Shuflait. Materialet e Shuflait tha Noli, nuk
jane botuar te gjitha, familjes se tij mund t'i kene
mbetur dokumente te rendesishme. Po keshtu do t'u
sugjeroja shkencetareve tane ne Tirane qe te
grumbullojne e te botojne te gjithe artikujt e Norbert
Joklit per gjuhen shqipe, botuar keto ne revista te
ndryshme austriake e gjermane. Noli me porisiti
gjithashtu t'i raportoja qeverise sone se ne Stamboll
e Beograd ka dokumenta shume te vjetra e me vlere
kolosale per historine e Shqiperise e qe duhen gjetur
rruget per t'i marre keto dokumenta e per t'i siguruar
ne arkivat tona, sepse me to mund te shkruhet e plote
historia e Shqiperise. Pastaj me porosi te Ministrise
sone te Jashtme e pyeta Nolin nese mund te merrte
persiper perkthimin ne gjuhen shqipe te "Komedise
Hyjnore" te Dantes dhe "Ringjalljen" e Tolstoit.
Perkthimin e Ringjalljes se Tolstoit e marr persiper
ta mbaroj, tha Noli, e t'ua jap, kurse per kryevepren
e Dantes nuk e marr dot persiper ne kete moshe, sepse
ajo eshte shume e rende dhe do shume pune e kohe. Ne
fund te bisedes, Fan Noli me tha se ne biblioteken e
tij i ka te gjitha botimet qe jane bere ne Shqiperi
pas Luftes se Dyte Boterore. Por ai me dha nje liste
ne te cilen kishte shenuar disa botime te fundit qe
nuk i kishin ardhur nga Shqiperia dhe m'u lut t'ia
siguroja dhe t'ia dergoja, sepse dua, tha ai, ne
biblioteken time te mos mungoje asgje nga botimet qe
behen ne Shqiperi. Me vone ne biblioteken e Misionit
tone, i gjeta botimet qe me kerkoi dhe ia dergova ne
Boston, ku kishte rezidencen e perhershme. Keshtu pas
me se tre ore bisedimesh ne Kishen Shqiptare te Nju
Jorkut, u pershendeta dhe u ndava me Fan Nolin, per te
mos u pare me me te, por me mbeti per jete i pashlyer
nga kujtesa ky takim.

Jonuz Mersini
 
 

__________________________________________________
Do You Yahoo!?
Talk to your friends online with Yahoo! Messenger.
http://im.yahoo.com