[ALBSA-Info] Per Gjuhen Shqipe nga Gj. Shkurtaj

[aalibali at law.harvard.edu]

 "Analfabetët me diplomë" ose kushtrim për mbrojtjen e gjuhës
Prof. Dr. Gjovalin Shkurtaj
 SPEKTER

Ato që do të shkruaj më poshtë nuk janë as të reja, as të paditura. Ndokush do 
të thotë se po përsëris ç'ka kam thënë më parë në artikuj e në librin "Ta duam 
dhe ta ruajmë gjuhën tonë të bukur" (1998). Ashtu është, kam një jetë që shkruaj
e flas për pastrimin, pasurimin dhe, përgjithësisht, për kulturën e gjuhës, kam 
bërë kritika e kam dhënë shpesh këshilla, por puna është se, pavarësisht se 
çfarë themi ne gjuhëtarët, kujdesi i shqiptarëve ndaj gjuhës shqipe ka rënë 
shumë. Shikoni se çfarë po ndodh me emrat e përveçëm të huaj. Jo vetëm se nuk 
zbatohet parimi i drejtshkrimit të shqipes dhe po shkruhen siç dalin në gjuhët e
huaja (Berlusconi, Blear, Clinton, New York) po edhe me thyerje të rënda të 
morfosintaksës shqipe, duke mos i lakuar fare emrat e përveçëm të huaj. Kështu 
po thuhet në shtyp e në radiotelevizion: takimi me Blear (në vend të takimi me 
Blerin), vizita e Klinton (në vend të vizita e Klintonit), udhëtimi i Jelcin (në
vend të udhëtimi i Jelcinit) etj. Për "inerci" kjo po bëhet si ortek edhe në 
shkurtimet si p.sh. lajmet e TV Klan (në vend të TV-Klan-it), drejtori i KESH 
(në vend të i KESH-it). Madje, disa folës të Radio-Televizionit kanë filluar që 
shkurtimet t'i lexojnë sipas alfabetit të anglishtes e jo shqip. Tipike janë 
KFOR që shqiptohet keifor dhe CV që shqiptohet civi. Pra, o burra të mësojmë të 
gjithë drejtshkrimin e anglishtes dhe të kushedi sa gjuhëve të tjera të huaja 
për të shkruar shqipen?! Kësaj i thonë, siç e tha një ditë edhe përkthyesi i 
shquar, Robert Shvarci, të luash nga mentë e kokës. Më e keqja është se njerëzit
që paguhen për të drejtuar vendin, shkencën, arsimin, kulturën, artin, sikur 
janë pajtuar me gjendjen e rëndë që ka pllakosur praktikën shkrimore dhe gjuhën 
e shkruar të gazetave, revistave e përgjithësisht, të mediave. Kur kalon nëpër 
udhët e sheshet e Tiranës e sheh se çfarë është punuar ndaj gjuhës shqipe. Kush 
të dojë e kur të dojë shkruan emërtime në gjuhë të huaja, ku nuk mungojnë jo 
vetëm Las Vegas e Magic City, po edhe mbishkrime shqip e të shkruara drejt është
e vështirë të gjesh. Ku jemi kështu, çfarë po i bëjmë gjuhës e kulturës sonë? 
Këtë pyetje e kemi shtruar disa herë, por askush nuk po e merr përsipër t'i 
përgjigjet. As Ministria e Kulturës, as Bashkia e Tiranës. Madje ato sapo na 
dhanë edhe një "ndihmesë" tjetër: kinemanë e rindërtuar na e quajtën 
"Millenium", a thua se kaq shumë na mungonin emrat e huaj dhe fjalët e huaja të 
pakuptueshme. U lumtë! Me ironi dhe pa ironi, u themi vetëm "u lumtë!", 
përderisa nuk vepron shteti. Se po të kishim shtet, nuk do të ndodhte që, deri 
paratë që priten sot në Shqipëri, të shkruhen kundër rregullave të 
drejtshkrimit. Në "Fjalorin drejtshkrimor të gjuhës shqipe" thuhet se duhet 
shkruar: një mijë (f. 4380, dy mijë (f.50), kurse Banka e Shqipërisë në prerjen 
njëmijëlekëshe shkruan kundër rregullave të drejtshkrimit: NJEMIJE LEKE. Ja, 
kështu ndodh në Shqipëri. Dhe kjo që ndodh tek ne nuk ka ndodhur e nuk ndodh 
askund tjetër në botë. Pse zotërinjtë drejtues të Bankës së Shqipërisë, 
përderisa nuk e dinë drejtshkrimin, nuk pyesin para se të ndërmarrin veprime kaq
të përgjegjshme siç është prerja e parave. Sa konsulenca (ndonjëherë edhe të 
kota) paguhen e do të paguhen po nga kjo Bankë dhe nga Ministria e Financave dhe
quhen të ligjshme. Pse të mos pranohet e të zbatohet edhe këshillimi 
(konsulenca) për gjuhën letrare shqipe të njësuar? Ka ardhur koha që dikush të 
përgjigjet, po edhe të paguajë për shkeljet kaq të rënda e të padurushme të 
normave të gjuhës letrare zyrtare. Ata që nuk dinë, le të mësojnë ose të 
këshillohen me ata që i dinë rregullat. Përndryshe, Shteti duhet të veprojë duke
gjobitur rëndë për thyerjet e rregullave të gjuhës letrare kombëtare, ashtu siç 
gjobitet çdo kundravajtje në një vend demokratik e të qytetëruar. Kemi përmendur
pa ngurrim edhe instancat më të larta, kemi kritikuar më se një herë edhe 
Kuvendin e Shqipërisë e deputetët e tij të nderuar, të cilët në librin e rrogave
nënshkruajnë si njerëz të Kuvendit, por kur flasin e shkruajnë, më shpesh ua ka 
ënda të thonë Parlamenti, kryeparlamentari. Ua ka qejfi të zgjidhen nga populli 
shqiptar, por fushatën zgjedhore e pagëzojnë me fjalë të huaja e nuk po na 
ndahen elektorati, elektorale, pushteti lokal etj. Kështu, si i thonë fjalës, 
sheh rrushi rrushin e piqet, edhe njerëzit e tjerë, sidomos gazetarët, folësit e
radios e të televizionit, botuesit etj. të kënaqur me lirinë që kanë për të 
shkruar çfarë të dëshirojnë, shtrihen edhe aty ku nuk u takon, dmth. edhe të 
shkruajnë e të flasin si t'u vijë, mbarë e mbrapsht, pa pyetur as për rregulla 
të drejtshkrimit, as për natyrën e shqipes, as për ndonjë farë kujdesi për t'i 
ndërtuar drejt fjalitë, pa folur këtu për hapjen e portave katërcipërisht ndaj 
fjalëve bombastike e të huaja, frazave të gjata kilometrike, që shpesh janë si 
ato të Don Kishotit "arsyeja e mosarsyes, ma dobësoi aq fort arsyen". Kjo na 
kujton sa thoshte Faik Konica për analfabetët me diplomë: "Po sot shoh një turmë
të errët prej analfabetësh me diplomë në xhep, që po i vërsulen shqipes dhe duan
t'i vënë thikën në kurriz, që ta gdhendin pas formës që u pëlqen atyre; se të 
gjorët kujtojnë që gjuha është një copë dru pa shpirt. Nuk dinë që është jo 
vetëm e gjallë, po dhe shumë e hollë, aq sa, po i shtrembërove pakëz një nyje a 
një dell, trupi i tërë i tronditet, vuan dhe humb forcën, bashkë me bukurinë."
E përmenda këtë vlerësim të Konicës së madh sepse dua të ndalem më shumë në 
punën dhe peshën e gazetarëve e përgjithësisht të mediave të sotme në përdorimin
e gjuhës. Do të vijoj me kritika e do të sjell edhe shembuj të tjerë, por do të 
mëtoj kryesisht në një mirëkuptim të gazetarëve shqiptarë, shumë prej të cilëve 
edhe i njoh e më njohin mirë, u kam dhënë mësim. Me këtë, dua të them se çdo 
kritikë për ta është njëherazi edhe vetëkritikë për shkollën e për shoqërinë 
shqiptare në përgjithësi. Kur flasin e shkruajnë mirë ish-studentët tanë 
gëzohemi e shëndoshemi, na duket se diç kemi mbjellë për së mbari, po edhe na 
pëlcet zemra kur shohim se po bëhen gabime trashanike, se janë tepër të paktë 
ata që hapin ndonjëherë drejtshkrimin, fjalorët a gramatikat e shqipes dhe se, 
për fat të keq, janë më të shumtë ata që shkruajnë si t'u vijë, pa asnjë kujdes 
dhe pa e çarë kokën as për rregullat e drejtshkrimit, as për pastrimin e fjalëve
të huaja të panevojshme, as për ruajtjen e hijeshisë e shpitrit kombëtar të 
gjuhës shqipe. Pësimet e pamerituara të gjuhës shqipe në kohën tonë janë të 
tilla që, çdo gjuhëtari a dashamirësi të shqipes, që ka ndonjë pikë gjak 
shqiptari, nuk mund të mos i vijë keq e të mos shprehë zemërim. Sidoqoftë, më 
tepër se çdo vërejtje a kritikë, në punën e gazetarëve dhe përgjithësisht të 
punonjësve të medias, të letrave e të skenës shqiptare, duhet të vlerësojmë 
rolin e tyre si përçues të fjalës shqipe, si përhapës të normave gjuhësore të 
sotme e të bukurisë së gjuhës letrare kombëtare që me aq mundim e kemi prurë 
deri në këtë shkallë. Kam shkruar e thënë disa herë se gazetarët janë edhe 
mësues të shqipes për masën e gjerë të lexuesve. Ky nuk është një vlerësim që e 
bëj vetëm unë. Bashkë me aktorët e skenës e të ekranit dhe shkrimtarët, armata 
jonë e gazetarëve shqiptarë ka në dorë më shumë se çdo mësues e pedagog (më 
tepër se universitetet a institutet e gjuhësisë) t'i prijë për së mbari kulturës
së gjuhës shqipe. Kush mendon ndryshe e ka gabim. Pushteti apo ndikimi i medias 
është aq i madh në jetën e politikën e një vendi, por ai është vendimtar edhe 
për mbarëvajtjen e pastrimit, pasurimit të fjalorit si dhe për mbrojtjen e 
gjuhës shqipe. Dua të përmend qysh në krye një shembull sa të thjeshtë, aq 
domethënës: shumëkush, pasi mbaron shkollën përkatëse, i dhënë pas punëve e 
detyrave të veta, rrallë e tek gjen kohë të lexojë ndonjë libër letrar. Shumica 
e njerëzve, për ditë e javë të tëra, nuk lexojnë gjë tjetër ,veç gazetave e 
ndonjë reviste. Dëgjojnë edhe radion e shohin emisione televizive. Çfarë do të 
thotë kjo për gjuhëtarin? Do të thotë se pjesa dërmuese e shqiptarëve, pas 
shkollës tetëvjeçare, për drejtshkrim, gramatikë e punë gjuhe mbështetet vetëm 
te shtypi dhe mediat e folura. Po qe se ato do të shkruajnë e flasin mirë, pa 
fjalë të huaja të panevojshme, pa shfrime snobizmi e prurje të pamira nga 
sintaksa e gjuhëve të huaja, atëherë, në mënyrë të natyrshme, edhe kultura e 
gjuhës do të shkojë në rrjedhë të mbarë. Në qoftë se në titujt kryesorë të 
gazetave do të shkruhet, p. sh. "Majko i tradhëtuar", atëherë njerëzit e 
thjeshtë, që nuk merren me punë gjuhe, mund të mendojnë se ashtu u dashka, paçka
se norma drejtshkrimore është pa ë ( i tradhtuar, tradhti, tradhtoj). Kështu 
edhe në raste të tjera, sepse shumëkush atë që e sheh të shkruar në gazetë e 
merr si një gjë zyrtare përsa i takon gjuhës. Nuk mund të mos shqetësohemi për 
gabimet aq të shumta e trashanike në drejtshkrim, për vrullin e pandalshëm të 
fjalëve të huaja (plotësisht të zëvendësueshme) që ndeshim përditë në çdo gazetë
e revistë, në çdo emision radioje e televizioni, deri tek ato më të thjeshtat 
siç janë lajmet. Edhe stili i gazetarisë shqiptare po jep shenja të rendjeve pas
imitimeve të papërshtatshme të gazetarisë italiane etj. Kemi shkruar edhe herë 
të tjera, p.sh. për dyndjen e kohës së kryer në dëm të së kryerës së thjeshtë që
vjen nga ndikimi i italishtes dhe i gazetarisë italiane. Pse të themi, p.sh., 
"Sot ka shkelur tokën shqiptare x" kur shqip mund të thuhet (dhe duhet të 
thuhet): sot erdhi për vizitë ky ose ai. Kundër kësaj dukurie janë shprehur 
gjuhëtarë, po edhe shkrimtarë të ndryshëm. Një prej tyre (S. Këlliçi) e ka 
quajtur "atentat kundër së kryerës së thjeshtë". Po le të ndalemi tek një nga 
çështjet që dhemb shumë sot, te fjalët e huaja e të panevojshme e te përfryrjet 
bombastike që po ia zënë frymën shqipes. Kam bërë këto javët e fundit një 
anketim me mësues të shkollave të Tiranës dhe u kam drejtuar pyetjen "Cilat janë
fjalët e huaja të panevojshme që ua vrasin më shumë veshin?". Shumica e tyre 
kanë dhënë këtë përgjigje të prerë: "ato që përdorin disa nga politikanët 
shqiptarë" dhe sjellin vargje të gjata fjalësh si : solucion, në vend të 
zgjidhje, gjeneron, për lind, shkakton, bitalerale, për dypalëshe, multilaterale
në vend të shumëpalëshe, bodigard/bodiguard në vend të truproje, roje personale,
implementoj në vend të zbatoj, kryej, realizoj, konstitucionale në vend të 
kushtetuese, draft, në vend të projekt a skicë, staf, në vend të grupidrejtues, 
shtab; inicioj në vend të filloj, zë fill, nis; konsensus në vend të 
marrëveshje, të marrë vesh; lider, në vend të kreu, udhëheqësi, lidership, 
kryesia a udhëheqësia; spacio në vend të hapësirë, vend; kredibilitet, në vend 
të besueshmëri, parlament në vend të kuvend, atakoj, në vend të sulmoj, godas, 
prek, ngacmoj; difensiv, në vend të mbrojtjes; imprenditor në vend të 
sipërmarrës; menaxhoj e menaxhim në vend të qeverisjes, drejtim, koordinoj e 
koordinim në vend të bashkërendoj e bashkërendim; violencë në vend të dhunë, 
violent-e, në vend të i dhunshëm, e dhunshme; starton, në vend të fillon, nis, 
zë fill; konciz në vend i përmbledhët, i shkurtër; interferoj në vend të 
ndërhyrj, ndërndikoj; interferim në vend të ndërhyrje, ndërndikim; ekuivalent-e 
në vend të i barazvlefshëm; stagnacion në vend të amulli, pezullim; rurale në 
vend të fshatare, e fshatit; agravoj në vend të keqësoj, rëndoj, përkeqësoj; 
axhendë në vend të rend dite, ditar veprimesh, ditar pune; impas në vend të 
rrugë e verbër, udhë pa krye, gjendje pa rrugëdalje e të tjera. Madje, siç ka 
vënë në dukje edhe shkrimtari Ismail Kadare, disa politikanë dhe shtetarë, jo 
vetëm nuk ndreqen, nuk duan t'ia dinë aspak për dëmin që po i sjellin shqipes, 
po edhe vazhdojnë të "kërkojnë" për të prurë sa më shumë fjalë të huaja, të 
reja. Këto ditë, a thua se nuk mjaftonte tërë ky rrëmet fjalësh që përmendem e 
kushedi sa të tjera, një zotëri nga Kabineti i Kryeministrit kur u "rrëfye" në 
dritaren e R. Xhungës na e "pasuroi" gjuhën edhe me fjalën rimors në vend të 
brerje ndërgjegjeje, keqardhje, ndërsa në njoftimin për botimin e një libri 
shkencor për veshjet popullore shqiptare, na u tha se ishte supervizuar nga x, 
në vend që të thuhej shqip "nën kujdesin e x". Dhe kjo udhë e mbrapshtë, me sa 
duket, nuk ka të sosur. Mjaft politikanë, si dhe jo pak gazetarë, artistë, 
njerëz të zyrave dhe të mjeshtërive të tjera, kujtojnë se pa fjalë të huaja të 
pakuptueshme e të panevojshme nuk mund të quhen të mençur e të përgatitur. Një 
natë, në një shfaqje televizive, ndërsa i dorëzohej një këngëtareje fituese 
çmimi i pamjes apo i veshjes, artisti që ia dha e quajti çmimi i lukut, pra edhe
një tjetër fjalë nga anglishtja. Por e keqja nuk përfundon me kaq. Ka filluar 
një fushatë e ethshme e kthimit të fjalëve shqipe ekzistuese në fjalë të huaja, 
si p.sh. kryetari bëhet president, kryesia-presidencë, pushtuesi-okupator, 
shtypja-represion, bashkësia-komunitet, lidhja-ligë a legë, qëndresa-rezistencë,
ndalimi-arrestim etj. Kjo është me të vërtetë një sëmundje ngjitëse që po merr 
përmasat e një epidemie gjuhëvrasëse. Dhuruesi na bëhet donator, 
hetimi-investigim, kumtesa-komunikatë, njoftimi a lajmërimi-anonçim, shqiptohem 
a shprehem bëhet prononcohem, udhëheqësi-lider, 
udhëheqja/udhëheqësia-lidershipi, mbarësi-prosperitet, i përhershëm-permanent, i
famshëm-prestigjioz, adhuruesit-fansat etj. A nuk e meritojnë këta njerëz me 
shkollë të lartë e, madje me grada e tituj shkencorë, që pa nevojë i kthejnë 
fjalët shqipe në gjuhë të huaja, cilësimin e Konicës si "analfabetë me diplomë"?
A nuk do t'i themi "ndal" kësaj rryme mendore që na sjellin disa njerëz për të 
shitur mend? A nuk do të merren edhe gazetarët me këtë plagë të rëndë që ka 
rrezik të rrokë përmasat e një "lige të përjetshme" të shqiptarëve?
Kur them që të merren me këtë punë edhe gazetarët kam parasysh disa anë. Së 
pari, që vetë gazetaria shqiptare të shkëputet përfundimisht nga çfarëdo 
prirjeje a qëndrimi lëshues ndaj fjalëve të huaja të panevojshme dhe ta shtojë 
kudesin për kulturën e gjuhës: së dyti, se në kohën tonë, ashtu si kudo në botë,
ndikimin më të madh tek lexuesit e ushtron shtypi për formën e shkruar të gjuhës
dhe radiot e televizionet për formën e folur. Pra, është krejt e qartë se, në 
qoftë se ia dalim t'i japim përpunimin e duhur gjuhës së shtypit e të mediave të
folura, në qoftë se gazetarët krahas asaj që shkruajnë e trajtojnë do të kenë 
edhe kujdesin e duhur për mënyrën se si shkruajnë e flasin, duke zbatuar pa 
asnjë shkelje rregullat e drejtshkrimit e normat e tjera gramatikore si dhe të 
pastrimit të gjuhës shqipe, atëherë puna e gjuhës shqipe do të shkonte mjaft më 
mirë. Gazetarët mund të japin atë ndihmesë që askush tjetër nuk ka mundësi ta 
japë. Dhe kjo nuk është ndonjë gjë e veçantë e vetëm për vendin tonë. Për ta 
mbyllur po citoj dy thënie të dy gjuhëtarëve të huaj rreth peshës së 
jashtëzakonshme të gjuhës së gazetarisë së shkruar e mediave të folura. 
Studiuesi gjerman Harald Uajnrih, në librin e tij "Udhët e kulturës së gjuhës" 
(Shtutgard, 1985) thekson: "Duket se shumë qytetarë në vetëdijen e tyre 
normative gjuhësore orientohen nga gazetat përsa u përket shprehjeve gjuhësore 
të shkruara dhe nga radioja e televizioni për dyshimet e mundshme rreth gjuhës 
së folur". Afërsisht i tillë është edhe vlerësimi i gjuhëtarit holandez Jan Van 
Dam, që thotë se sot në radhë të parë, nuk janë shkrimtarët, por shtypi, krahas 
radios dhe televizionit që ndikojnë në mënyrë përgjithmonë e më të theksuar, 
madje, që në një farë kuptimi, e bëjnë gjuhën e popullit.
Ja pse, në këtë shkrim duke iu drejtuar gazetarëve dhe përgjithësisht punonjësve
të medias shqiptare, më tepër se në çdo rast tjetër, ma ka ënda të shpresoj se 
ata, sa nuk është vonë, do ta shtojnë kujdesin ndaj gjuhës shqipe. Uroj që ata, 
gjatë shekullit të ri që sapo filloi, të mos ndjekin shembullin e keq të disa 
politikanëve që përfryhen e rendin pas fjalëve bombastike, të huaja, të 
panevojshme e të pakuptueshme; të mos pranojnë si "pare flori" çdo formë a 
mënyrë të thëni që vjen nga gjuhët e huaja, të pyesin e të këshillohen me 
gjuhëtarët më të mirë kur ndeshin ndonjë dukuri që nuk ia dalin dot vetëm me 
dijet e veta e me librat gjuhësorë që janë në përdorim.
Së fundi, duhet të shtrojmë edhe pyetjen se ç'duhet të bëjnë shoqëria shqiptare 
dhe gjuhësia shqiptare për gjuhën shqipe.
Mbrojtja e gjuhës u përket, në radhë të parë, shtetit dhe institucioneve 
shtetërore e shoqërore që varen a lejohen prej tij. Në çdo vend të qytetëruar ka
ligje për mbrojtjen e gjuhës dhe shteti merr masat e nevojshme për studimin e 
mësimin e saj në shkolla si dhe për zbatimin e drejtshkrimit të njësuar në të 
gjithë praktikën shkrimore e botuese zyrtare. Vetë sinonimi i gjuhës letrare të 
njësuar është cilësimi i saj si standard apo zyrtare. Në çdo vend të qytetëruar 
ka një politikë kulturore në gji të së cilës "pjesa e luanit" duhet të jetë 
pikërisht kultura e gjuhës, ruajtja dhe pastrimi e pasurimi i pandërprerë, 
përpunimi, mësimi dhe studimi sa më i thelluar i saj. Mund të përmendim, p.sh., 
Francën ku, për çdo fjalë a term të huaj të nevojshëm, vendoset me dekret shteti
dhe bëhet një punë shumë e kujdesshme për pastërtinë e frëngjishtes. Revista 
"Defence organiz¾ e de la langue française" (Mbrojtja e organizuar e gjuhës 
frënge) vazhdimisht boton artikuj e studime "contre le franglais" (= kundër 
fjalëve të huaja nga anglishtja). Nuk duhet të mohohet se për shumë vjet 
radhazi, edhe ndër ne, nuk është bërë pak për gjuhën letrare shqipe, qoftë për 
studimin e përpunimin e saj, qoftë edhe për mësimin e saj në shkollë apo për 
zbatimin sa më të gjerë të gjuhës letrare nga institucionet shtetërore dhe 
kulturore. Janë botuar shumë studime e ndihmesa për pastrimin e pasurimin e 
gjuhës, botohen rregullisht edhe revista "Gjuha jonë" në Tiranë dhe "Gjuha 
shqipe" në Prishtinë, janë botuar edhe përmbledhje e libra me vërejtje kritike 
për gjuhën e shtypit e të mediave, si dhe një "Fjalor për pastërtinë e gjuhës 
shqipe" (Tiranë, 1998), mirëpo ata që duhet t'i këndojnë e t'i kenë përherë mbi 
tryezat e punës, as që duan t'ia dinë për to. Shkaku kryesor është se këta 
dhjetë vjetët e fundit kujdesi i shtetit dhe i institucioneve shqiptare për 
gjuhën ka rënë së tepërmi. Janë çelur edhe shumë sektorë pune joshtetërorë, 
gjithçka është në udhën e privatizimit e të ndryshimeve. Kjo udhë do të 
vazhdojë, por një gjë duhet të mbetet përherë e "paprivatizuar". Ajo është gjuha
shqipe, gjuha jonë e përbashkët, që na dallon e na mban gjallë si komb më vete, 
si popull i lashtë e me kulturën e vet të velfshme e të denjë për t'u mbajtur 
gjallë edhe më tej. Për hir të kësaj bashkarie shpirtërore e kulturore 
themelore, që përfaqëson gjuha shqipe për popullin shqiptar, sot më tepër se 
kurrë, pas ndryshimeve të bëra në Ballkan e, sidomos, pas luftës në Kosovë, që u
mbyll me fitoren e NATO-s me kthimin e kosovarëve në shtëpitë po edhe në 
shkollat e institucionet e tyre arsimore, shkencore e kulturore, puna me gjuhën 
shqipe nuk mund t'u lihet vetëm shkollës e instituteve shkencore që e studiojnë.
Puna e tyre do të vazhdojë dhe duhet të ketë të gjithë ndihmën e përkrahjen e 
nevojshme, por është koha që të ndërmerren edhe një varg masash të tjera 
shtetërore e joshtetërore. Kur them shtetërore kam parasysh ndreqjet e 
përmirësimet që duhen bërë në planet dhe programet mësimore të shkollave 
shqiptare për gjuhën shqipe. Sa më shpejt duhet zgjidhur problemi i një 
abetareje të vetme e të njëjtë për të gjitha shkollat shqiptare, duke mos ia 
lënë atë punë as rastësisë as zellit për përfitime vetjake të ndokujt, por të 
zgjidhet grupi më i përshtatshëm e me përfaqësim mbarëkombëtar për të përgatitur
kriteret e hartimit dhe për të shpallur e çuar deri në fund konkursin për 
hartimin e abetares shqipe. Kjo punë ka nisur, janë caktuar grupet e punës pranë
Ministrisë sonë të Arsimit dhe pranë Ministrisë së Arsimit të Kosovës, janë 
piketuar takimet dhe punët paraprake etj., por gjithçka po ecën shumë ngadalë 
dhe koha nuk pret. Abetarja që është sot në përdorim në Shqipëri si dhe librat e
gjuhës shqipe për shkollën tetëvjeçare kanë nevojë për t'u rishikuar thellë dhe 
nuk po e justifikojnë veten. Ato qenë hartuar me mëtimin madhor për 
"modernizimin e shkollës", por praktika tregon se shkolla tetëvjeçare, me ato 
tekste dhe me atë program që ka sot, nuk ia doli t'u japë formimin e duhur 
gjuhësor nxënësve. Heqja e lëndës së gjuhës shqipe nga shkolla e mesme ka qenë 
një punë shumë e dëmshme. Ajo duhet rifutur si lëndë themelore në të gjitha 
shkollat e mesme, por jo vetëm të futet. Ajo duhet rikthyer në shkollë me të 
gjithë kujdesin dhe punën e duhur për pajisjen e saj edhe me program cilësor dhe
me tekstet e nevojshme, pra si lëndë themelore që t'u japë nxënësve dijet e 
plota për ta shkruar e folur mirë gjuhën amtare. Sot për sot, qoftë nga mungesat
në programe, qoftë edhe nga të metat e shumta që kanë librat e shkollës 
tetëvjeçare, nxënësit shqiptarë shkojnë në shkollat e larta me një formim 
gjuhësor që lë shumë për të dëshiruar. Kjo mbetet pastaj si një plagë e 
pashërueshme për të gjithë jetën e tyre. Besoj se, edhe shumë nga gabimet e të 
metat që vihen re sot në gjuhën e politikës, të medias, të botimeve, etj. e kanë
zanafillën pikërisht në atë formim ende të pamjaftueshëm që kanë marrë njerëzit 
tanë në vitet e shkollës. 
Gjithashtu, për gjuhën shqipe duhet të krijohet edhe një organizëm me karakter 
joshtetëror por që të jetë i përhershëm e mbarëkombëtar dhe të ketë atributet e 
mbikqyrjes e të drejtimit të gjithë punës për ruajtjen, vlerësimin, studimin dhe
mësimin e gjuhës shqipe në të gjitha hapësirat shqiptare. Siç është p.sh. 
Këshilli i Lartë i Frankofonisë për gjuhën frënge, i cili e shtrin veprimtarinë 
e vet në Francë dhe në të gjitha hapësirat frëngjishtfolëse, si në Zvicër, në 
pakicat frankofone të Italisë së Veriut etj. dhe në të gjitha vendet e tjera ku 
flitet e shkruhet gjuha frënge, deri në Kanada.
Hapja e kufirit me Kosovën dhe me trevat e tjera shqiptare në Maqedoni, Mal të 
Zi si dhe lidhjet me qendrat e diasporës shqiptare historike e të reja në 
Evropë, në Amerikë e gjetkë shtrojnë medoemos detyra të reja e shumë të mëdha 
për gjuhën shqipe. Kudo ka nevojë për një abetare të mirë, të konceptuar e të 
realizuar si libri i librave e jo si një punë e çfarëdoshme. Kudo ka nevojë për 
fjalorë e gramatika shkollore të mira. Ribotimi i atyre që ekzistojnë nuk është 
i mjaftueshëm. Ka ardhur koha edhe për ndonjë përmirësim e pasurim të tyre. Të 
gjitha këto janë punë që duhen përfshirë në një platformë të gjerë e të studiuar
mirë e ku të marrin pjesë ajka e gjuhëtarëve dhe e mësuesve shqiptarë.
Së fundi, dua të them se koha do të bjerë që, edhe ndonjë çështje e normës së 
sotme gjuhësore, jo vetëm në drejtshkrim, po edhe në ndonjë dukuri tjetër, siç 
është, p.sh. paskajorja gege, të diskutohen nga specialistët e gjuhësisë, duke 
shqyrtuar e parë jo vetëm ç'është thënë e zgjidhur mirë, po edhe ndonjë gjë që 
duhet rishikuar për të gjetur zgjidhje më të mirë. Sigurisht, diskutime të tilla
duhet të bëhen dhe koha ka ardhur të bëhen, porse ato nuk kanë të bëjnë më me 
themelin e gjuhës letrare të njësuar e të vetme për të gjithë.