[ALBSA-Info] Apokalipsi i qyteterimit shqiptar

[Agron Alibali]

 KOHA JONE

  Apokalipsi i qyteterimit shqiptar

Pse duhen ruajtur vlerat substanciale te qyteterimit
shqiptar. Ne qytetet muzeore kane rendesi te madhe
shtepite muzeore. Ato jane pjese e te teres. Ato
shprehin jo vetem te pjesshmen, lokalen por shume me
teper se te teren

Moikom Zeqo

Me duket e tmerrshme t'i deformosh karakterin etnik te
qytetit te kampioneve qe kane arritur rekordet me te
larta te qyteterimit shqiptar, te dijetarit te
shkelqyer Eqrem Cabej dhe te shkrimtarit te
paperseritshem Ismail Kadare. Do te ishte teper
paradoksale qe ne Gjirokastren e ketyre dy
kryemjeshtrave te gjuhes shqipe pas disa
dhjetevjecaresh te kishim thjesht nje vendbanim te
shume gjuheve dhe shume etnive dhe madje gjuha shqipe
ta humbiste forcen dhe fuqine e saj dhe prinjojte e
Gjirokastres te mesonin dhe te shprehnin ne nje gjuhe
tjeter shume me mire se sa ne gjuhen shqipe. Vdekja e
qyteteve eshte vdekja e qyteterimit shqiptar. Vdekja e
qyteteve eshte zvetenimi me i rende dhe i shperberjes
morale te banoreve te trye. Eshte thelbesisht morale
qe ne shqiptaret t'i shpetojme nga vdekja kryeqendrat
e qyteterimit shqiptar.

Me ndihmen e skulptorit te shquar gjirokastrit Stefan
Papamihali kerkova te shoh ne Gjirokaster shtepine ku
ka jetuar dikur familja e Eqrem Cabejt. Per fatin e
mire kjo shtepi egziston akoma dhe eshte ne nje
gjendje relativisht te mire. Shtepia i eshte shitur ne
vitin 1960 qytetarit Asllan Sejdo. Pashe me syte e mi
dokumentin e shitjes nenshkruar nga noteri Stathi Naso
me 9 nentor 1960 ku eshte shenuar midis pjesetareve te
famijes edhe emri i Eqrem Cabejt. Ky dokument verteton
katerciperisht se kjo eshte shtepia ne disa breza e
familjes se Eqrem Cabejt. Shtepia ka vlera
monumentale, ka relieve te gdhendura ne gur, harqe te
shkelqyer si dhe mbishkirme te lashta te bera ne
afresk. Me gjalleroi mendimi se fare mire disa nga
dhomat e shtepise mund te ktheheshin ne nje muze per
Eqrem Cabejn. Nje muze e Cabejt do te thote nje
tempull per nderimin e gjuhes shqipe. Miqte e mi dhe
intelektualet e Gjirokastres e priten me nje
entuziazem te spikatur kete ide.

Askush nuk mund ta mohoje dot qyteterimin shqiptar. Ky
qyteterim eshte i lashte dhe i ri, percaktohet qarte
nga struktura e nje shpirti kombetar dhe e nje tradite
mijeravjecare te jetes si veprimtari e gjalle, si e
kaluar, si e tanishme dhe si e ardhme potenciale. Ky
qyteterim eshte nje dimension i qyteterimit ballkanik
dhe evropian, i qyteterimit boteror ne pergjithesi,
ose "i bashkesise se qyteterimeve te gjalla dhe te
vdekura", sic do te shprehej antropologu i famshem
amerikan Arnold Tojbni.

Nuk kam ndermend te bej nje skice sinoptike apo nje
sinteze lakonike te qyteterimit shqiptar. Eshte fakti
qe librat pergjithesues ne rrafshin albanologjik dhe
te veteparaqitjes objektive te qyteterimit shqiptar
jane shume te pakta sa qe mund te quhen me teper
fragmente qe nuk bejne dot nje teresi te organizuar
dhe unike. Dijetaret, akademiket, filologet,
etnologet, historianet e artit dhe te vete qyteterimit
shqiptar kane bere ne te vertete dicka per ate qe
quhet dija albanologjike ne pergjithesi, por ende nuk
mund te flasim per nje shkolle autoritative te
shkences se shqiptareve per veten e tyre deri ne ate
mase dhe deri ne ate lartesi qe kerkon perparimi i
dijeve njerezore me fillimin e mijevjecarit te trete.

Gjate nje vizite disa ditore ne Gjirokaster me rastin
e nje veprimtarie per dhenien e nje vleresimi nga ana
e Bashkise se Gjirokastres "Nderi i Gjirokastres"
personaliteteve te tilla te paperseritshme si Eqerem
Cabej, Musine Kokalari dhe Ismail Kadare pata rastin
te shoh me syte e mi disa realitete, te ballafaqoj
disa shqetesime te medha te njerezve, ndaj me duket
detyre qytetare qe te shpreh ndonje mendim qofte dhe
ne formen e nje apeli mbarekombetar per ruajtjen e
vlerave substanciale te qyteterimit shqiptar.

Vdekja e qyteteve

Ky togfjalesh - "Vdekja e qyteteve" tingellon si nje
motiv funeber, si jashte kohe, gati - gati dicka e
pabesueshme. Nuk besoj se po sterzmadhoj, kjo do te
thote qe nuk po shpik as po shpif.

Vizitoni qytetet qe perbejne krenarine e qyteterimit
shqiptar!

Shikoni se ka nje vdekje te dukshme fizike te ketyre
qyteteve ne kete dhjetevjeceshin e fundit. Shtepite
monumentale dhe muzeore te Shkodres si p.sh. ajo e
Luigj Gurakuqit, e Migjenit, etj. jane shkaterruar,
jane prishur shume banesa karakteristike popullore.
Eshte gati nje gjeme e pariparueshme. Durresi, qyteti
im i lindjes shtepi te reja duke demtuar dhe prekur e
dhunuar ligjin shteteror per ruajtjen e monumenteve,
duke krijuar nje katrahure dhe nje kaos. Berati akoma
me keq: duke qene nje qytet i shpallur muze, nje qytet
i pazakonte dhe i vecante, qyteti i kodikeve te vjeter
dhe i pikturave te Onufrit dhe te birit te tij
Nikolles ai duhej te kishte nje patronazh jo vetem
ligjor dhe financiar por dhe restaurues dhe shkencor
per te mos vdekur pasaporta muzeore e qytetit. Askush
nuk e di se si do te jete e ardhmja e shtepive muzeore
te qytetit qe quhej dikur "qyteti i njemije e nje
dritareve".

Por qyteti ku njeriu qe e sheh ve duart ne koke, me i
renuari ndoshta dhe me i shperfytyruari me shume
kuptime eshte Gjirokastra.

Shkoj shpesh ne Gjirokaster dhe sa here qe e shoh
trishtohem. Rrenimi i Gjirokastres behet gati me nje
shpejtesi marramendese. Zonat muzeore te qytetit madje
dhe shtepite me rasa guri te Qafes se Pazarit qe
perben celesin konceptual te formulimit urbanistik te
Gjirokastres jane demtuar, ka prej ketyre shtepive
muzeore qe kane vene ne vend te cative siperfaqe te
shemtuara llamarinash me nje papergjegjesi banale dhe
nje pakujdesi kriminale jane bere ndertime te reja te
shemtuara, adaptime te neveritshme, jane bere shtesa
prej betoni qe jane ne kundershtim te plote me
strukturen origjinale dhe karakteristike te
Gjirokastres si nje nga qytetet me te bukur dhe me te
vecante jo vetem ne rrafsh ballkanik, por dhe
evropian. Demtime te medha ka edhe keshtjella vigane e
Gjirokastres ndoshta me e madhja ne Ballkan. Muzeu i
armeve brenda keshtjelles sehte shkaterruar ne menyre
te llahtarshme. Tmerrohesh nga kjo gje. Nuk ke fuqi as
te pyesesh veten: pse ka ndodhur kjo gjeme? S'ke fuqi
as te thuash: Kush e ka fajin?

Shkaterrime dhe renime ka dhe ne nje tjeter qytet te
rendesishem shqiptar sic eshte nje nga qytetet
arketipale te Shqiperise, qyteti i Korces. Te cmend
ideja e levizjes pa asnje kuptim te skulptures
kryeveper te Odise Paskalit, te "Luftetarit te
Panjohur". Te habit fakti qe asnje intelektual
shqiptar nuk e ngre zerin dhe nuk flet per marrezite
qe po ndodhin ne qytete. Deri tani rezultojne afro 800
ikona te vjedhura, disa qindra skulptura dhe objekte
arkeologjike ne Durres, ne Apolloni, ne Butrint etj.

Para disa ditesh u vodh ne drite te Diellit ikonostasi
i famshem i Kishes se Leuses ne Permet. E tmerrshme.
Ikonostasi nuk eshte nje kokerr molle qe mund ta
fshehesh ne xhep. Kishat e pazevendesueshme te
Voskopojes qe perbejne nje koleksion te
jashtezakonshem po renohen mes nje indiference te
paimagjinueshme. Jane vjedhur pikturat e shtepise muze
te piktorit Vangjush Mio, ikonat e David Selenicasit
dhe Konstandin Shpatarakut. Dhjetera mijera objekte
etnografike, doreshkrime, libra te vjeter, figura te
mrekullueshme te artizanatit popullor, doreshkrime,
piktura te ndryshme, relike madje eshte bere nje
gjueti e shtrigave dhe per koralet e rralla te detit
Jon dhe te amforave te nenujshme, duke e renuar dhe
arkeologjine nenujore shqiptare etj., etj. tablloja
pra, eshte vetem uleritese dhe ngjethese.

Ne Gjirokaster pata rastin te them publikisht se
rrenimi i Gjirokastres do te thote te shkaterrohet
bastioni me i madh i qyteterimit shqiptar ne Jug. E
theksoj: e qyteterimit shqiptar, se me duket e
tmerrshme t'i deformosh karakterin etnik te qytetit te
kampioneve qe kane arritur rekordet me te larta te
qyteterimit shqiptar, te dijetarit te shkelqyer Eqrem
Cabej dhe te shkrimtarit te paperseritshem Ismail
Kadare. Do te ishte teper paradoksale qe ne
Gjirokastren e ketyre dy kryemjeshtrave te gjuhes
shqipe pas disa dhjetevjecaresh te kishim thjesht nje
vendbanim te shume gjuheve dhe shume etnive dhe madje
gjuha shqipe ta humbiste forcen dhe fuqine e saj dhe
prinjojte e Gjirokastres te mesonin dhe te shprehnin
ne nje gjuhe tjeter shume me mire se sa ne gjuhen
shqipe. Vdekja e qyteteve eshte vdekja e qyteterimit
shqiptar. Vdekja e qyteteve eshte zvetenimi me i rende
dhe i shperberjes morale te banoreve te trye. Eshte
thelbesisht morale qe ne shqiptaret t'i shpetojme nga
vdekja kryeqendrat e qyteterimit shqiptar.

Por qe te kesh moral duhet te kesh patjeter dinjitet.
Pa dinjitet nuk mund te jesh njeri i gjalle. Pa
dinjitet nuk mund te jesh qytetar.

Bej nje pyetje: Kush eshte ai njeri ne Shqiperi qe ne
sheshet qendrore te qyteteve tona, te shesheve
historike qe perbejne pasaporten urbanistike te
qyteteve thelbesisht shqiptare lejoka vend e pa vend
te ngrihen vetem katedrale vigane te stilit ortodoks
grek teper te kushtueshme, keshtjella maramendese
betoni qe zoterojne dhe percaktojne nje pamje krejt
tjeter. Te njejten gje kam dhe per ngritjen e tempujve
te tjere te feve te tjera. Ideja ime ka te beje me
respektimin deri ne fund te feve, te te gjitha feve pa
perjashtim, por askush nuk ka te drejte te prishe
formulimet historike urbanistike te qyteteve muzeore
etj. Shume qytete qe u shkaterruan teresisht nga
bombardimet ne Luften e Dyte Boterore si Drezdeni ne
Gjermani apo Gdansku ne Poloni i ribene teresisht
ndertimet e tyre sipas formulimeve historike dhe
urbanistike te tyre sic kishin qene ne origjinal
perpara shkaterrimit total. Ky mesim dhe kjo pervoje
vlen dhe per ne shqiptaret.

Shtepite muze te Cabejt dhe te Kadarese

Ne qytetet muzeore kane rendesi te madhe shtepite
muzeore. Ato jane pjese te se teres. Ato shprehin jo
vetem te pjesshmen, lokalen por shume me teper se te
teren. Ato nuk jane dhe nuk mund te jene vetem te
Gjirokastres por e tejkalojne edhe peizazhin e
mjedisit. Ato shtepi jane te shenjta edhe per Shkodren
edhe per Shkupin edhe per tetoven edhe per Prishtinen
edhe per Prizrenin dhe Gjakoven.

Shtepia monumentale e Kadarese u dogj dhe u be shkrumb
nga nje pakujdesi aspak e justifikuar. Shkova dhe i
pashe rrenojat dhe muret qe qendronin te djegur. Une
qe kam qene dhe e kam njohur kete shtepi, ku kam
ardhur shpesh se bashku me Kadarene, madje kam fjetur
tek kjo shtepi qe mbaj mend dhe kam shenime sidomos
per pjesen e drunjte te mjedisit te shtepise, qe dicka
e rende te shikoja shkaterrimin. Pavaresisht se eshte
caktuar nje fond prej 250 milion leke te vjetra per ta
restauruar kete shtepi une jam skeptik sepse
cfaredolloj restaurimi nuk mund te beje me karakterin
autentik te mjedisit te brendshem dhe te morfologjise
se nderteses. Megjithate le te shpresojme.

Me ndihmen e skulptorit te shquar gjirokastrit Stefan
Papamihali kerkova te shoh ne Gjirokaster shtepine ku
ka jetuar dikur familja e Eqrem Cabejt. Per fatin e
mire kjo shtepi egziston akoma dhe eshte ne nje
gjendje relativisht te mire. Shtepia i eshte shitur ne
vitin 1960 qytetarit Asllan Sejdo. Pashe me syte e mi
dokumentin e shitjes nenshkruar nga noteri Stathi Naso
me 9 nentor 1960 ku eshte shenuar midis pjesetareve te
famijes edhe emri i Eqrem Cabejt. Ky dokument verteton
katerciperisht se kjo eshte shtepia ne disa breza e
familjes se Eqrem Cabejt. Shtepia ka vlera
monumentale, ka relieve te gdhendura ne gur, harqe te
shkelqyer si dhe mbishkirme te lashta te bera ne
afresk. Me gjalleroi mendimi se fare mire disa nga
dhomat e shtepise mund te ktheheshin ne nje muze per
Eqrem Cabejn. Nje muze e Cabejt do te thote nje
tempull per nderimin e gjuhes shqipe. Miqte e mi dhe
intelektualet e Gjirokastres e priten me nje
entuziazem te spikatur kete ide.

Ndersa po shkruaj keto rradhe vetvetiu them: pse nuk
ka shtepi muze ne fshatin e lindjes ne Troshan poeti i
madh kombetar Gjergj Fishta? Si humbi dhe pse nuk ka
varr gjeniu i lirikes shqiptare Ndre Mjeda? Si ka
mundesi qe shtepia muzeore e Lasgush Poradecit ne
qytetin e tij te lindjes te mos ribehet nga Instituti
i Monumenteve dhe ta beje me beton ne menyre te
shemtuar nje privat? Pse eshte mbyllur shtepia muze e
Kristoforidhit ne Elbasan? Pse jane shkaterruar shume
muzeume lokale, kryesisht muzeume te qyteteve te medha
te Shqiperise?

Nderim per Institutin e Monumenteve te Shqiperise

Instituti i Monumenteve te Shqiperise duhet nderuar si
nje institucion qe ka luajtur nje rol kolosal ne
mbrojtjen dhe restaurimin e monumenteve te qyteterimit
shqiptar. Per gjysme shekulli ky institut ka bere nje
pune te lavderueshme kudo ne Shqiperi. Meritat dhe
ndihmesat e ketij instituti jane te pallogaritshme.
Shkolla shqiptare e mbrojtjes dhe e ruajtjes dhe
restaurimit te monumenteve te Shqiperise ka arritur
nivele boterore. Punimet nderhyrese dhe restauruese te
ketij Instituti kane qene te nje niveli shkencor te
larte sepse kane respektuar karakterin autentik te
monumenteve dhe nuk i kane bere keto monumente ne
menyre butaforike.

Me ka rene rasti te shoh resaturimet e keshtjelles se
Ulqinit, te Tivarit dhe te Kotorrit ne Malin e Zi dhe
jam tmerruar kur kam pare rindertime butaforike apo
restaurime te bera per hir te turizmit duke
shperfytyruar dhe strukturat origjinale te
monumenteve. Kurse Instituti shqiptar ka respektuar
nje koncept tejet te perparuar dhe modern.

Kam respektin me te madh per punonjesit shkencore te
ketij Instituti, jo vetem per dijetaret por dhe
punetoret e thjeshte qe kane bere restaurimet qe kane
pervoja te cuditshme dhe te pazevendesueshme. Eshte
fatkeqesi kombetare qe punonjesit e ketij Instituti
per shkak te pagave shume te ulta dhe ofenduese jane
larugar jo vetem nga Instituti por dhe nga ateliete
neper rrethe. Fondi qe ka ne dispozicion Instituti
eshte qesharak ne raport me ate qe duhet te kete per
te shpetuar monumentet dhe qendrat e qyteterimit
shqiptar. Kam mendimin se Instituti i Monumenteve
duhet vleresuar maksimalisht nga shteti dhe duhet te
jete i patjetersueshem dhe i pazevendesueshem ne rolin
e tij paresor ne ruajtjen dhe restaurimin e
monumenteve te Shqiperise sone. Si ka mundesi qe ne
kohen e monizmit ky Institut te kete patur nje fond te
tille dhe ka bere ne te vertete mrekullira ne qytetet
muzeore te Shqiperise, kurse sot ne kohen e
qarkullimit te miliona dollareve brenda per brenda
Shqiperise nuk u gjendkan fonde dyfish por mbase dhe
dhjetefish me te medha se perpara vitit 1991 per te
bere te mundur ringjalljen dhe fuqizimin e
pakontestueshem te ketij Instituti?

Post Scriptum

Nuk dua te terheq ne menyre artificiale vemendjen e
opinionit publik. Nese ka nje apokalips te qyteterimit
shqiptar kjo do te thote se vetem vetedija jone mund
te na siguroje mbijetesen e qyteterimit shqiptar. Nuk
besoj qe raca e politikaneve di sekretin e duarve
magjike te Midiasit, mbretit mitik frigas, qe kur
prekte sendet i kthente ato ne ar. Nuk besoj qe vetem
intelektualet mund te bejne cudira duke kundershtuar
opinionet e mbrapshta dhe duke ndertuar opinione te
drejta.

Besoj se vete i gjithe populli shqiptar qe eshte
gjeneza dhe mbartesi i mbijeteses se qyteterimit
shqiptar ka dhe di sekretet e medha dhe te thjeshta te
kesaj mbijetese.
 
 

__________________________________________________
Do You Yahoo!?
Talk to your friends online with Yahoo! Messenger.
http://im.yahoo.com