[ALBSA-Info] Nano per Eliten

[aalibali at law.harvard.edu]

Pse s'bëhet e gjallë elita shqiptare? 
Nga Mustafa Nano

Një pjesë lexuesish, sapo të shohin titullin e këtij shkrimi, do të mendojnë se 
autori e
ngre mbrapsht çështjen, pasi -sipas tyre- egzistenca e kësaj elite duhet vënë në
diskutim. Për këtë ata kanë argumenta të panumërt; dhe unë e di, ca prej këtyre
argumentave të vënë në vështirësi, kur vjen puna që je duke mbrojtur tezën e 
kundërt,
pra që elita shqiptare ekziston. Megjithatë ka një kundërargument. Çdo komunitet
njerëzish bart brenda vetes kremin e vet intelektual, gjë që na bën të mendojmë 
se
edhe shoqëria shqiptare nuk bën përjashtim. Eshtë tjetër gjë, nëse kremi ynë
intelektual, i ballafaquar me atë të shoqërive të tjera më të qytetëruara, mund 
të mos
na i mbushë syrin e mendjen, mund të na shfaqet i ndotur prej provincializmit, 
shpesh
mund të na ngjajë me një krem të prishur që bie era thartirë, e ku di unë se 
çfarë
tjetër, por kjo nuk do të thotë, se brenda shoqërisë shqiptare nuk gjendet një 
shtresë
a një kategori njerëzish lehtësisht e dallueshme prej kallaballëkut, prej 
turmave
mendërisht e kulturalisht njëngjyrëshe. Kjo shtresë qëndron prore sipër, s'ka 
gjë se
përgjithësisht përfaqëson besnikërisht atë që është poshtë. Me fjalë të tjera, 
nëse
shoqëria shqiptare është kjo që është, elita e saj nuk mund të jetë e 
krahasueshme me
atë italiane, gjermane, franceze, angleze, etj. Megjithatë e përsëris, kjo në 
instancë të
fundit është elitë, është elita e shqiptarëve, dhe këta të fundit, shqiptarët 
pra, nuk kanë
arsye të mendojnë se janë pa të, aq më pak kanë arsye, që të pakënaqur siç janë,
ngaqë nuk kanë se kundër kujt të shfryjnë, t'i derdhen asaj që mbahet me të 
madh, që
këmbëngul të mos njëjtësohet me vulgun, duke arritur deri atje sa të shprehin
panevojën për të. 
Ka shumë shqiptarë, të cilët klasifikohen apo vetklasifikohen si përfaqësues të 
elitës, e
të cilët mendojnë se veç e veç mund të hahen gjithë ditën me kushurinjtë e tyre 
(në
linjë truri, jo në linjë gjaku) jo shqiptarë. Për këtë të rrëfejnë historira pa 
mbarim,
thelbi i të cilave mund të shprehet pak a shumë kështu: Jam takuar me aksh 
intelektual
të Parisit, të Romës, të Londrës, dhe e kam ndjerë veten të barabartë me ta, në 
mos i
kam magjepsur me çfarë di mbi botën, mbi kulturën, mbi historinë, mbi politikën.
Një
gjë e tillë mund të qëllojë të jetë e vërtetë, megjithëse shpesh magjepsja e të 
huajve
nuk vjen prej asaj që mësojnë prej nesh, por për një fakt më të thjeshtë. Ata 
shohin
një diferencë të madhe midis imazhit për ne në përgjithësi, i cili është krijuar
në ato
rrugë e për ato shkaqe që dimë, dhe asaj që ofrojnë shqiptarë të veçantë që
udhëtojnë si qytetarë dinjitozë nëpër Europë, që ftohen nëpër konferenca,
simpoziume, që flasin në disa gjuhë të huaja, që dinë të sillen, që dinë të 
prezantohen,
që dinë t'i ofrojnë diçka veçantërisht origjinale një auditori a një audience 
joshqiptare,
etj, etj. Afërmendsh pra, kjo nuk është ndonjë magjepsje që vjen 
domosdoshmërisht
prej mënyrës se si ndriçojnë shqiptarët me mendjen e kulturën e tyre. Madje, 
shumë
rrallë qëllon që është kështu. Ndërsa rëndom, duke ju rikthyer shpjegimit të 
disa
rreshtave më sipër, duhet thënë se kemi të bëjmë me një kuturisje paksa të
mundimshme e të sforcuar të të huajve për të luajtur me elegancë, stil e 
mirësjellje,
rolin e të habiturit e kureshtarit: "Ah, ju jeni shqiptar? Sa mirë! Po ç'dreqin 
bëni atje në
vendin tuaj, që s'ju ecin punët?" Sigurisht, kjo habí nuk është një mirësjellje 
e shtirur e
aq. Shqiptarët e mençur, edhe kur nuk kanë kapacitetin për të ndriçuar, kanë
fakultetin për të thithur rreze. Kjo nuk është pak. Me këtë nuk dua të them 
megjithatë,
se të huajt të hutojnë e të lënë gojëhapur në çdo rast me atë që dinë; as kjo 
nuk është
e vërtetë. Madje forca e charm-i i elitave të vendeve të tjera nuk qëndron në 
këtë
pikë, aq sa qëndron gjetkë. 
Pikërisht këtu është vendi të bëjmë një diskutim të vogël, për t'iu përgjigjur 
kështu
pyetjes se çfarë i mungon esencialisht elitës shqiptare, edhe në rastin kur 
pranojmë se
intelektualisht e kulturalisht ajo nuk bie poshtë të huajve, që pak më sipër i 
quajtëm
kushurinj të tyre. Këtu, për t'iu shmangur përfundimeve dëshpëruese e pesimiste,
po
harrojmë apo injorojmë faktin, që kjo elitë është pjellë e këtij populli apo 
këtij
komuniteti, me të cilin jep e merr, e kushtëzon e kushtëzohet prej tij, e tërheq
zvarrë
atë e tërhiqet zvarrë po prej tij, bile ca më shumë në rastin e dytë. Le ta 
gjykojmë për
një moment elitën tonë, duke nënvizuar ato "sëmundje" të saj, që nuk kanë lidhje
me
përcaktorin që i ngjitet nga prapa: shqiptare.
Para së gjithash, elita shqiptare nuk po arrin të bëjë të vetat disa vlera 
bazilare të
qytetërimit perëndimor, nuk po arrin ta vendosë veten si një korpus i vetëm mbi 
këtë
bazament vlerash, mbi të cilin të zhvillohet pastaj i gjithë debati kulturor, 
artistik,
politik, etj. Cilat janë këto vlera? Ja p. sh., një shoqëri civile e organizon
bashkëjetesën mbi bazën e rregullave, të cilët, me t'u vendosur, nuk mund të 
shkelen.
Nëse dikush i shkel, duhet të krijohet imediatisht solidariteti elitar kundër 
tij. Ose
tjetër, në demokraci gjithkush ka të drejtë të shprehë opinionin e vet, dhe 
rrjedhimisht
askush nuk ka të drejtë të etiketojë bartësit e këtyre opinioneve si armiq, 
tradhëtarë,
të shitur, të poshtër, duke përjashtuar këtu rastet kur, së pari opinionet nuk 
ngrihen
mbi sistemin e vlerave, për të cilat po flasim, e së dyti kur një person ngrihet
deklarativisht e në mënyrë të troçtë kundër interesave të komunitetit, të cilit 
i përket.
Ndryshe, kundër atyre, që të etiketuarit e kanë shndërruar në zanat, duhet të 
ngrihemi
të gjithë në këmbë, jo për t'i linçuar, por për t'u thënë, se me strategjinë e 
përjashtimit
(etiketime të tilla synojnë përjashtimin, apo jo?) nuk mund të ketë as 
demokraci, as
bashkëjetesë. Ose tjetër, demokracia nuk mund të kuptohet pa debat, ndërsa nga 
ana
e vet, debati është ballafaqim idesh e vizionesh, e jo shkëmbim akuzash e 
sharjesh të
ulëta, që lëshohen nga llogore të ndara njëherë e mirë. Ose tjetër, partitë 
politike janë
bashkime vullnetare njerëzish, dhe askush nuk ka të drejtë t'i kthejë partitë në
banda
apo klane në shërbim të një personi apo të një grupi personash, e në këtë pikë, 
vetëm
të kqyrësh është e pafalshme. Kështu mund të vazhdojmë gjatë, për të konkluduar 
më
në fund se elita shqiptare ka mbetur sehirxheshë, dhe unë nuk di mëkat më të 
madh
për një elitë, se sa në rastin ku ajo vetëm bën sehir.
Siç shihet, jam duke kërkuar e nxitur një elitë të angazhuar, duke rihapur me 
këtë një
debat të vjetër e të lashtë, s'ka gjë se e di, që kjo tezë nuk gjen shumë 
partizanë
këtejpari. Ndoshta edhe në vende të tjera kjo tezë është e diskutueshme e pa
mbështetje, por nëse është vërtet kështu, ja tek kemi më në fund një tabiat
perëndimor që nuk duhet imituar. Ndryshe, Shqipëria do të mbetet në duar të 
atyre,
që po e mjelin pa mëshirë si një lopë të dikujt tjetër. Në këto rrethana, të 
rrish
mënjanë e të soditësh, nuk mund të shihet thjesht si një modë, si një sjellje 
interesante,
si një gjetje intelektuale që të blaton komfort; përkundrazi, komforti në këtë 
rast është
një vetgënjim i trishtuar e trishtues. 
Për ta bërë bërë angazhimin një kauzë të intelektualëve shqiptarë, nuk është e
nevojshme të thërresim në ndihmë modele intelektualësh të huaj, as Jean-Paul
Sartre-in, i cili në librin e tij "Qënia dhe hiçi", ndërsa synon të 
rikonsiderojë konceptin
e lirisë, thotë: "Liria është lirí për të zgjedhur, por jo lirí për të mos 
zgjedhur, s'ka gjë
se të mos zgjedhësh, në fakt, do të thotë të zgjedhësh të moszgjedhurit." (Ky
shkrimtar e filozof ekzistencialist francez arrin të bezdiset edhe prej 
qëndrimeve që
mbajtën Honoré de Balzac e Gustave Flaubert, i pari lidhur me ngjarjet e vitit 
1848,
ndërsa i dyti lidhur me revolucionin francez. Ai nuk mund ta kuptonte "të 
ndenjurit
mënjanë").
Por siç thashë më sipër, nuk është e nevojshme të kërkojmë të tillë shembuj 
inspirues.
Në Shqipëri ka nevojë për një "participation" të një lloji tjetër. Nuk është e 
thënë, që
elita e këtushme të angazhohet politikisht, por është e pafalshme, që ajo të mos
e thotë
një fjalë, të zbythet e të struket përballë maskarenjve që po na e bëjnë këtë 
vend të
pabanueshëm. Përse të vetpëlqyerit intelektualë shqiptarë heshtin tek 
ballafaqohen me
gjuhën e dhunshme të politikës e të politikanëve, tek ballafaqohen me 
arbitraritetin e
ca kodoshëve të vegjël, të cilët lozin me pushtetin, a thua se ky i fundit është
një lodër
e blerë në dyqanin më të parë, tek shohin që nga ekranet e disa televioneve të 
ngritur
prej kontrabandistësh villet vrer e mashtrohet, tek shohin që këto televizione
keqpërdoren prej politikanësh të pafytyrë e prej gazetarësh çapaçulë, tek shohin
që
turmat e gënjyera shkojnë pas një njeriu, që nuk ofron gjë tjetër, veçse ruspa e
sloganin "vdekje, vdekje, vdekje", tek shohin që një pjesë e pushtetarëve të 
sotëm
nuk e kanë mendjen të qeverisin, por të vjedhin, tek shohin që komunikimi 
politik
midis palëve të këtushme është lënë në dorë të një gjermani, i cili, ndërsa vë 
duart në
kokë prej tmerrit sa herë del prej takimeve me shefat e partive tona, me siguri 
thotë:
"O zot, si nuk arrij ta kuptoj keqkuptimin e këtushëm!", tek shohin që atë, 
elitën e
shqiptarëve, jo vetëm nuk e pyet askush, por e fyejnë, e poshtërojnë, etj, etj? 
E pra,
mund të heshtet në këto rrethana?
Në mënyrë të përmbledhur, ka dy arsye që ndodh kështu. Së pari, elita shqiptare,
ashtu si të gjithë banorët e tjerë të këtij vendi, është e detyruar të rropatet 
për të
mbijetuar. Sipas një logjike të këtushme kolektive, të heshtësh apo të shitesh 
në këto
kushte, nuk përbën ndonjë mëkat kushedi se çfarë. Eshtë vërtet kështu? Hm! Së 
dyti,
prej disa vitesh është krijuar një klimë terrorizuese. E vërteta apo të vërtetat
vetëm
mund të pëshpëriten. Ndryshe, nuk është e tepërt të thuhet se mund të të ikë 
edhe
koka. Klasa politike e sotme, pasi ka bërë shumë zullume, nuk ka rrugë tjetër 
për t'u
mbrojtur, veçse të shndërrohet në një klasë politike banditeske, d.m.th. të 
kërcënojë
këdo që guxon të thotë më tepër se sa duhet. Dhe ata, intelektualët, ose 
heshtin, ose
gjejnë rrugët për ta braktisur këtë vend. Kanë të drejtë? 
Jo! Njëmijë herë jo! Gjithkush mund të ketë të drejtë, por jo ata. Ata janë 
fajtorë.
Janë fajtorë pikërisht sepse nuk bëjnë asgjë. Të mos bësh asgjë është një alibi
fantastike për gjithkënd, por jo për një elitë. Për këtë të fundit, të rrish 
mënjanë e të
bësh sehir është provë e fajit.