[Alb-Islam] kontributi i muslimaneve ne shkence (#2)

[ALBODean1 at aol.com]

Hidrologji

Filozofi I njohur Greke Aristoteli, ka menduar se avulli prej tokës 
kondenzohet në shpellat e bjeshkëve të ftohta dhe kështu formohen liqejt 
nëntokësorë. Në shekullin e shtatë (p.e.r) një filozof tjetër i quajtur 
Talesi nga Miletusi, besonte se stërpikat e ujit nga sipërfqet e oqeaneve, 
mblidhen dhe me anën e erës ngriten mbi tokë dhe shëndrohen ne rreshje 
atmosferike. Më vonë, dietari i njohur Bernard Palissy, e prezentoj një 
përshkrim  tjetër të qarkullimit të ujit në natyrë. 
Ai sqaroj se uji avullohet nga nxehtesia e diellit, ngritet lartë në qiell, 
prej nga formohen mjegullat. Era i shpërndanë nëpër kontinente dhe kështu 
kondenzohet dhe formohet shiu. Shiu mblidhet nëpër lumej e liqej dhe nëpërmes 
burimeve kthehet sërish në oqeane. Sot, bile edhe fëmijët e shkollave fillore 
e dijnë këtë fenomen, kurse, në kohën e Muhamedit (a.s), kjo ide e përhapur 
ka qenë e trajtuar më tepër si spekulim, se sa fakt i vërtetë. Mu në atë kohë 
Kur'ani  tregoj: "A nuk e ke parë se si Allahu drejton retë, pastaj i bashkon 
i bën grumbull ato dhe atëherë e sheh shiun se si rrjedh prej tyre. Ai lëshon 
prej së larti, nga retë e mëdha si kodra breshër dhe me të godet kë do, e ja 
largon atij që do. Shkëlqimi i vetëtimës së dritës së resë, gadi se s'të merr 
të të parit" (Kur'an  24:43). Shum versete Kur'anore flasin për këtë të 
vërtetë, por ata nuk përqëndrohen vetëm aty. Ata flasin gjithashtu edhe për 
ndrrimin e stinëve: "A nuk e sheh se Allahu lëshon ujë nga qielli dhe atë e 
shpërndanë në tokë nëpër burime, mandej me të mbijnë bimë të llojeve dhe 
ngjyrave të ndryshme, pastaj ajo thahet dhe ti e sheh atë të zverdhuar dhe 
pastaj e bënë atë të llomitur. Ska dyshim se në këtë ka argument për të zotët 
e mendjes." (Kur'ani 39:21) "Nga argumentet e Tij është edhe ajo që ua dëfton 
vetëtimën dhe si frikë e edhe si shpresë, dhe nga qielli lëshon shi e me te e 
ngjallë tokën pas vdekjes së saj. Në këtë ka argumente për një popull që di 
të mendojë" (Kur'ani 30:24).

Biologji

 Kur'ani është shpallur 600 vjetë përpara se shkencetari musliman, Ibn Nafis, 
e zbuloj qarkullimin e gjakut dhe 1000 vjetë para se William Harvey e sqaroj 
detalisht para shkenctarëve Prendimorë. Kur`ani gjithashtu përmendi edhe 
procesin e tretjes së ushqimit dhe shpërndarjen e materjeve ushqyese: "Ju 
edhe në kafshët keni mësim (përvojë). Ne nga një pjesë e asaj që e kan në 
barqet e tyre mes ushqimit të tyre dhe gjakut, ju japim të pini qumshtë të 
pastër, të shijshëm (të lehtë) për ata që e pinë" (Kur'an, 16:66).  Kur'ani 
tutje vazhdon të na njohë me botën që na rrethon.  Krijimi i njerëzisë, mund 
të vërehet në secilën qenje individuale.  Ajetet Kur'anore, sa i perket 
fekondimit dhe zhvillimit embrional të qenjes njerëzore, janë të çuditshme 
për shkenctarët e kohës sonë: "Dhe Ai është që krijoj llojet, mashkullin dhe 
femrën. Nga pika e farës që hidhet". (Kur'an, 53:45-46). "Pastaj atë e bëmë 
pikë uji në një vend të sigurtë" (Kur'an, 23:13). "Lexo! me emrin e Zotit 
tënd, icili krijoj (çdo gjë). Krijoj njeriun prej një gjaku të ngjizur (në 
mitrën e nënës)" (Kur'an, 96:1-2). Më pas, atë pikë uji e bëmë copë gjaku, e 
at gjak të ngurtë e bëmë copë mishi, e atë copë mishi e shëndrruam në eshtra 
dhe eshtrave ua veshëm mishin, pastaj atë e bëmë krijsë tjetër (me shpirtë). 
I lartë është Allahu më i miri krijues" (Kur'an, 23:14).  Embrioni gjatë 
zhvillimit, kalon nëpër faza, ku shumica janë disproporcionale. "O ju njerëz! 
nëse dyshoni për ringjalljen, atëherë (mendoni krijimin tuaj që) Ne u krijuam 
ju prej dheu, pastaj prej uji, pastaj prej një gjaku të ngjizur, pastaj prej 
një sa kafshatë mishi që është krijesë e formuluar ose e pa formuluar, në 
mënyrë që t'ju sqarojmë.  Ndërsa atë që dëshirojmë nNe, e përqëndrojmë në 
mirët deri në një afat të caktuar, e mandej u nxjerrim foshnje dhe ashtu e 
arrini pjekurinë tuaj. Ka që dikush prej jush vdes heret, e dikush të jetojë 
deri në pleqëri të thellë, në mënyrë që të mos dijë asgjë nga dija që ka 
patur. E ti e sheh tokën e tharë të vdekur, e kur Na ja lëshojmë asaj ujin, 
ajo gjallërohet, shtohet dhe nga të gjitha llojet rritë bimë të këndshme." 
(Kur'an, 22:5). "Mandej, Ai e formëson atë (në barkun e nënës) dhe nga ana e 
vet i jep shpirtin atij dhe Ai është që juve u pajisë edhe me dëgjim, me të 
parë e me zemër, e pak send është ajo që ju falënderoni".(Kur'an, 32:9).

Fizikë

Kur'ani parasheh edhe fazat e zhvillimit njerzorë. Ai na jep dituri mbi 
fluturimet kozmike, dhe thotë: "O turmë e xhinëve dhe e njerëzve, nëse keni 
mundësi të dilni përtej kufijve të qiejve e të tokës, depërtoni pra, por nuk 
mundeni vetëm me ndonjë fuqi të fortë". (Kur'an, 55:33). Tani duhet të jemi 
të vetëdijshëm se organizmi i çuditshëm i lindjes, mekanizmi i pakufishëm 
natyrorë, zhvillimi i jetës në tokë e të gjitha të tjerat të ngjajshme me 
kto, nuk janë vetëm një koincident. Shkenctarët duke u zhytur edhe më thellë 
në nënbotën e atomit, apo mësheftësitë e gjithësisë, arrijne horizonte të 
reja të diturisë.  Kështu ato konfrontohen me pyetje të cilat më parë janë 
konsideruar vetëm si çështje të botës fetare. Shkenca, si një formë relative 
e diturisë, asnjëherë nuk do të jetë në gjendje tu përgjigjet të gjitha 
këtyre pyetjeve. Mirëpo, duke  realizuar të vërtetën që Kur'ani përmban, ne 
do të mundemi të arrijmë njohuri të pazbuluara, duke hulumtuar për dituri 
shkencore. Para më shumë se 14 shekujve, njeriu nuk i ka njohë faktet 
shkencore për të cilat flet Kur'ani.  Athua, çka përmban tjetër Kur'ani për 
të na ofruar në fushën shekncore? Athua, çfarë do të mund të zbulonin 
pasardhësit tanë nga Kur'ani që për sytë tonë është misterioze dhe e 
pakuptueshme?  Ky realizim, do të bëhet duke qenë të vetëdijshëm se jeta 
është e mvarur apo e ndërlidhur me gjith diturinë fetare dhe spirituale. 
Ajetet Kur'anore janë zbulimet më të reja të një tradite të gjatë të 
mençurisë së zbuluar. Pra, të gjitha zbulimet e mistereve ende të panjohura, 
mund të bëhen vetëm nëpërmes studimit të pandërprerë shkencorë.

Matematikë

    Në kohën e rregullimit të mardhënijeve brenda shtetit Islam prej Kinës 
(në lindje) e deri në Francë (në prendim), shkenctarët Islam menjëherë 
filluan përkthimet e veprave nga kultura greke, romake, indiane, 
kopte,aramejase dhe hinduse. Kalifi HARUN ER-RESHID ka marrë haraçin në 
libra, ndërsa kalifi Al Me'mnun peshën e veprës së përkthyer e ka paguar me 
ari.  Në fillim, në qendër të venmendjes ishin përkthimet, ndërsa më vonë 
erdhi periudha e krijimit origjinal në lëmenjt e ndryshëm shkencorë. Kan 
folur për evolocionin, krijimin dhe zhvillimin e jetës si dhe ndikimin e 
mjedisit në qenijet e gjalla. Për këtë, disa shekuj para Lamarkit dhe 
Darvinit kan shkruar Ibn Maskavej, Ihvan As-Safa dhe Ibn Haldun. Kan caktuar 
ligjin e përgjithshëm të gravitetit dhe kan precizuar kuptimet themelore të 
mekanikës, shpejtësinë, peshën dhe hapsirën, edhpse këto më vonë i janë 
përshkruar Njutnit. Eshtë vërtetuar historikisht se për këto kanë shkruar Al 
Hazin e shumë të tjerë me qindra vjetë para Njutnit. 
Ibn An-Nefis, disa shekuj para Herit, ka sqaruar qarkullimin e vogël të 
gjakut, ndërsa Ibn An Hejsem natyrën e dritës, shpejtësinë dhe ligjin e 
thyerjes së saj, shumë më heret se shkenctarët Europjan. 
 AL HAVARIZMI ndër të parët ka përdorur numrat në matematikë, në vend të 
llogaritjes shkrimore (me shkrim). Ai ka caktuar dy seri të numrave. E PARA: 
është e njohur me emrin, si numra Indian, ndërsa kjo e dyta përdoret në 
pjesën Prendimore, arabe dhe Europjane. El Havarizmi, ka sistematizuar deri 
atëherë diturinë e shpërndarë nga matematika, duke ja vënë themelet kështu 
matematikës dhe algjebrës.
Nëse gjeometria është greke, atëherë pa dyshim trigonometria është arabe. Me 
përdirimin e Sinusit, ata kan zgjedhur shumë probleme të trigonometrisë, duke 
lidhë mardhënijet në mes sinusit dhe tangensit. El BEJRUNI ka shkruar shumë 
vepra në lëminë e trigonometrisë.
EL BEJRUNI, në mënyrë shum precize ka caktuar peshën specifike të 18 metaleve 
deri te decimalja e katërt, ecila nuk ndryshon prej llogaritjeve më të reja, 
kur janë zbuluar instrumentet më të përsosura.  ER RAZI ka përshkruar 25 
instrumente të metalit dhe të qelqit të cilat kanë qenë të njohura deri 
atëherë.  EL IDRISI, EL HAZIN, EL BEJRUNI kan caktuar ligjet themelore të 
gravitetit. El Hazin gjithashtu ka konstruktuar aparatin për matjen e peshës 
së trupave në ujë dhe në ajër. El Bejruni ka konstruktuar aparatin për 
përfitimin e peshës specifike të shumë mineraleve, lëngjeve dhe trupave të 
cilat treten në ujë. Ibn Junusi ka konstruktuar lavjerrsin të cilin 
astronomët arab e kanë përdorur në eksperimentet e tyre. Kan matur shtypjen 
atmosferike dhe kan dijtur se trupi është më i lehtë në ajër sesa në  tokë. 
Shkenctarët arab kan shkruar gjithashtu një numër të madh veprash nga 
biologjia, mineralogjia, astronomia, gjeometria, mjekësia, muzika etj.  
Shkenctarët arab në këtë mënyrë kan vendosur themelet e metodave të reja të 
metodologjisë së punës kërkimore dhe shkencore.  CAGORI, thotë: "Ne 
Europjanët mendojmë se kemi dhënë dhe se kemi vërtetuar shum teori shkrime 
dhe mendime, por në fund prapë konstatohet se arabët në to kanë kaluar shumë 
më heret. Popujt arabo-Islam kan bajtur flamurin e Rilindjes kulturore disa 
shekuj me radhë, në kohën kur Europa ka qenë në detin e errësirës. Mendimi 
shkencorë në periudhën Islame, i dhuroj njerzimit shumë forma të rehatisë, 
kulturës, mirëqenijes duke i dhuruar mësuesit Al Farabi dhe Ibn Sina...". 

Gjeografi

Zgjimi i Europës nga gjumi, filoj me përkthimet e gadi të gjitha veprave, nga 
gjuha arabe në gjuhën latine.  VASCO DE GAMA, lundroj rreth Afrikës dhe 
arrinë deri te Arkipelagu i Malezisë. Kapiteni i anijes në këtë rrugë ishte 
IBN MEXHID. KRISTOFOR KOLOMBO, duke kërkuar rrugën për Indi, Arrijti në 
Amerikë.Në vitin  921, Ibn Fadlan ishte në Bullgari ku bëri përshkrimin e 
parë me shkrim, që ekziston edhe sot. Përshkrimet ishin lidhur me poziten 
gjeografike, popullsinë dhe mënyrën e jetës në at vend.
Al Biruni ka qenë i pari që i dha emrin lumit Angara dhe përshkroi popullaten 
e Krahinës së Baikalit në Siberin Veriore. Ai ka dhënë informata edhe rreth 
Afrikës së jugut dhe Mozambikut.Ai shkoi në Indi, studjoj gjuhen sanskrishte 
artin dhe shkencen Indiane dhe shkroi librin KHITAB UL-HIND. 
Muhallabi, ka qenë autor i punimit gjeografik që kishte të bënte me Sudanin. 
Ai ishte autor i librit që ishte libri i parë që bënte fjalë për kët vend, në 
vitin 985.
Sulejman Tajir në vitin 851, udhëtoi në Indi dhe në Kinë. Në indi pak më vonë 
udhëtoi edhe Ibn Hawqal. Kurse Ibn Khurdadhih e spejgoi Indinë dhe poziten 
gjeografike të saj në detaje. 
Ibn Rustah është autor i ENCIKLOPEDISE shtat volume prej të cilave jan marrë 
me gjeografi Kjo enciklopedi sot gjendet në Muzeun Britanik dhe ka qenë e 
publikuar në vitin 903 (290 H).(*10)
Ahmed Sahl b.Hisham al Marvazi ka qenë ndër të parët që ka bërë hartat 
gjeografike dhe ka përshkruar poziten gjeografike të Kinës, Indisë e disa 
vendeve tjera të Lindjes. Ka vdekë më 934. (*11)
Kontribuesit tjerë në gjeografi janë: Al Masudi : udhëtoi dhe përshkroi 
Indin, Kinën, Ceylon, Kankan, Malabar, Zezibar, Detin Kinez, Madagaskar 
Uman...
Al Istakhri: bëri harten e shteteve duke e ngjyrosë secilin shtet me ngjyra 
të ndryshme (Viti 951)
Al Haik: gjeograf dhe astronomer më 945 ka shkruar gjeografinë e Arabisë
Al Maqdisi: gjeograf shum i njohur edhe në prendim (lindur në Jerusalem më 
947)
Jaihani, Hamadani, Balkhi, gjeograf të njohur.
Al Bakri: (Spanjë 1040) Botoi fjalorin e njohur gjeografik.
Muhamed Al-Tariqi: shkroi për Afriken e Jugut
Al Munajjim: fjalorin gjeografik që spegonte të gjitha qytetet, poziten 
gjografike, popullsinë, ekonominë etj.
Ibn Jubair Al-Kinani: shkroi librin shum të rëndësishëm "Udhëtimet e Ibn 
Jubairit".
 Ibn Said al Maghribi ka bërë harten klimatike atëherë të vendeve të njohura.
Al Idrisi (1099) ka bërë harten e botës dhe ka qenë personalitet i njohur në 
shkencen e gjeografisë.
Emrat tjerë të njohur në shkencen e gjeografisë i përmendim shkurtimisht: 
Abul Fida (1273), Hamdullah Mustawfi (1340),  Al Damishqi (1327), Abdul 
Razzaq (1413), Amin Ahmad Razi, Harun B.Ali (ka projektua instrumentet e parë 
astronomik), Maslama al-Majriti (1007) ka bërë tabelat gjeografike. Umar 
al-Marrakushi (1230), etyj, etj.

Oftalmologjia

Merita e oftamologëve arab (specijalistë për sëmundjen e syrit), vërtetë 
është e madhe. Njëra nga punimet e rëndësishme (të shquara) klasike me emrin: 
"OFTALMOLOGJIA MEMORIALE" e shkruar nga Ali Ibn Isa (viti 1000 i erës sonë), 
është i hartuar nga materjali grek: "DHJET LIDHJET E SYRIT" të Galenit, icili 
solli njohuri të reja. Në librin për kalifin, (i shkruar rreth vitit 1260), 
përmenden 18 punime të bëra në oftalmologji, ndërsa punimet greke që nga 
Hipokrati e deri te Paulusi (periudhë kohore kjo e 1000 vjetëve), janë të 
shkruara vetëm 5 vepra, në këtë lëndë. Të gjitha veprat tjera që i kan 
shkruar muslimanët mbi oftalmologjinë, janë afro 30. 
Veprat më të rëndësishme janë shkruar nga specjalistët e sëmundjeve të syve, 
dhe 14 sosh ekzistojnë edhe sot. Vepra më komplete e Ali Ibn Isa, është 
"TEDHKIRETUL KANHALIJN" (Ditari i mjekut të syve), vepra më e mirë lidhje me 
sëmundjet e syve. Kjo vepër u përkthye dhe u komentue në gjermanishte më 
1904, nga Hirschbergu dhe Lipperti. Më 1936 u përkthye në gjuhën angleze nga 
Casey Wood. Përkthimi i parë i këtij libri u bë në gjuhën persishte, e pastaj 
në gjuhën latine, dhe u publikua në venedik më 1497.
    Abdul Hasan Ahmed Ibn Muhamed Al Tabari, në veprën e tij "KITABUL 
MUALEXHETUL BUKRATIJJA" (Libri mbi mjekimin hipokratian) ka shkruar vështrime 
të gjata mbi sëmundjen e syve, vepër kjo që fatkeqësisht nuk ekziston më.
    Ammar Ibn Ali nga Mosuli, sukseset e tija më të mëdha i arrijti rreth 
vitit 1010, me librin "KITABUL MUNTAK HAB FI LLAXHUL AJN" (libri i opcijoneve 
për mjekimin e sëmundjeve të syve). Libri i tij ka të bëjë me anatominë, 
patologjinë dhe gjasht rasteve të operimit të kataraktit dhe rastin neuristik 
optik.! Ammari ka shqyrtuar 48 sëmundje të syve në një vepër të vogël prej 
1500 fjalësh. Ky dorëshkrim (nr 894) gjendet në bibloteken ESCORIAL të  
adridit në Spanjë. Kjo vepër është përkthye në hebraisht (shek. XVIII) dhe në 
gjermanisht (1905).
Ammari, ishte i pari që kishte bë operimin e kataraktit me anë të thithjes, 
duke përdorur një gjilpërë me zgavërr, të cilën e fuste në "limbus". Ky llojë 
operacioni aplikohet edhe sot (në raste të tilla). Në Europë nuk është dijtë 
për këtë llojë operacioni, deri në fund të shekullit XVIII.
        Abu Ruh Muhammad Ibn Mansur Bin Abdullah, i njohur si AL XHURXHANI, 
mjek i shquar nga Persia, sukseset e veta i arrijti  rreth vitit 1088 në 
veprën "NUR UL AJN" (Drita e syve), në dhjet volume. Vetëm volumi i shtatë, 
përshkruan rreth 30 operacione të syrit. Në këtë vepër bën fjalë për 
anatominë dhe fiziologjinë e syrit; për sëmundjet SCLERAL dhe CORNEAL, për 
problemet e kapakëve të syve, paralizën e nervit të tretë, ç'rregullimet e 
qarkullimit të gjakut, toksikimin për sëmundjet shëruese dhe joshëruese dhe 
metoda për shërimin e tyre, kirurgjisë së syve, për anastazionin që e kanë 
përdorë mjekët e syve, etj.
    Një emër tjetër që përmendi Hirschberg, në ligjëratën e tij të mbajtur në 
"Asociacion American", të medicinës më 1905 ishte EBU MUTARIE nga Sevila (e 
Spanjës), icili sukseset e tija i arrijti rreth shekullit XI, specijalist i 
sëmundjeve të syve, icili njëkohësisht ishte edhe vezir. Fatkeqësisht, veprat 
e tija sot kan humbur pa gjurmë.
        MUHAMMED IBN KASSUM IBN ASLAM (AL GHAFIQI) /... - 1165/ i cili veproj 
në shekullin XII, në vepren e tij të njohur "AL MURSHID FIL KHUL" 
(Udhërrëfyes i drejtë në oftalmologji).  Përveç sëmundjeve të syrit, ky jep 
të dhëna edhe për kokën dhe sëmundjet e trurit. Ky jep shënime, edhe për 
instrumentet që janë përdorë në kirurgjinë e syve. Ajo që filloj të lulëzojë 
në fillimin e shekullit XX në Amerikë dhe në Europë, është bërë në shekullin 
XII në Spanjen muslimane. KHALIFA IBN AL MAHASIN nga Halebi (Aleppo) i Sirisë 
më 1860, shkroi një libër prej 564 faqesh në të cilin përshkruan dhe jep 
skica të ndryshme të instrumentave kirurgjike, duke përfshi 36 instrumenta  
për kirurgjinë e syve. Ai gjithashtu shqyrton lidhjet midis syrit dhe trurit. 
Shkruan edhe për 12 lloje të operacioneve të kataraktit. 
    SALAHUDDIN IBN JUSUF nga Hammah (Siri) më 1290, shkrou vepren "DRITA E 
SYVE", në të cilën bën fjalë, mbi teorinë optike të të pamunit.
    IBN HEITHEM (965-...) ishte i pari që spjegoj se të pamunit është i 
mundësuar për shkak të përkthyerjes së rrezeve të dritës.Që nga viti 800 - 
1300, bota Islame pati jo më pak se 60 specjalist të syve (me famë). Autorë 
të veprave dhe monografive, lidhur me oftalmologjinë, ndërsa në Europë para 
shekullit XX, as që është dëgjuar për ndonjë mjek të syve.Sipas revistës së 
Asociacionit Amerikan të Medicinës (viti 1935), në librarinë e Vatikanit, 
është një dorëshkrim nga Ibn Nefisi (...-1288) me titull: "KITABUL MUHAZ FI 
TIBB-IL AJN" (libër koreksionesh në medicinën e syve). Ky libër përmban 
përshkrimin e syve të shtazëve dhe vështrimin lidhur me shumëllojshmërinë e 
ngjyrave të syve të njeriut.
Gerard Of Cremona Kaloj në Toledo të Spanjës 40 vjetë (1147 - 1187),të jetës 
së vet, duke përkthyer veprat e Ar-Raziut dhe Ibn Sinaut.Mjekët arab ishin të 
parët që parandalonin vërbimin, që nga viti 100 i erës sonë, kur Ar-Razi u bë 
mjeku i parë icili përshkrou veprimin refleksiv të bebzës së syrit.
    Gjatë kësaj errësire të plotë në Europen e Mesjetës, ata (Muslimanët) i 
ndriçuan edhe pishtarët e shkencës sonë (oftalmologjisë)  nga Gualdalkuviri 
(Spanjë), deri te Nili (Egjipt) dhe lumi Oxus (Rusi). Ata ishin mjeshtrit e 
vetëm të oftalmologjisë në Europen mesjetare (*12).
AL RAZI (vdiq rreth vitit 930 pas Krishtit) qe më i madhi i mjekëve të 
mesjetës, dhe shërbeu për një kohë si mjeku kryesorë në spitalin e madh të 
Bagdadit.
Al Raziu, në europë i njohur si Rrazes, shkroj 220 vepra medicionale, prej të 
cilave edhe disa enciklopedi. Shumë prej tyre janë përkthyer në gjuhën latine 
dhe janë studjuar shekuj me radhë në katedrat medicionale të Europës.
IBNI SINA (i njohur si AVICENA), si dhjet vjeçarë ka qenë hafiz i Kur'anit, 
kurse si shtatmbëdhjetë vjeçarë mjek. Ka shkruar shumë libra, por më e 
rëndësishmja është "KANUNI". Kanuni është përkthyer në disa gjuhë, ndërsa 
vetëm në gjuhën latine ka përjetuar 15 botime, e vetëm një herë në gjuhën 
hebreje. Më shumë se 600 vjetë, "Kanuni" ka qenë bazë e studimeve medicionale 
në Europë. Për Ibni Sinanë, Dr Taller thotë: "Njohja e tij e sëmundjeve të 
psikogjenezës, shkaqeve të sëmundjeve psiqike dhe simpomofologjisë  së këtyre 
sëmundjeve, simboleve të gëzimeve psiqike, ja tejkalon larg asaj që sot i di 
një mjek mesatarë.
Ibën Rushdi në Shkencën Europjane, është radhitur në radhen e filozofëve më 
të mirë arab. Mbi të, Ernest Renan ka shkruar një studim shumë të mirë me 
titull "L'AVERROISME" 1852. Kjo është botuar në veprat e zgjedhura të E. 
Renanit me titull "OUVRES COMPLETES", t III1, 1-365 Paris 1949. Dubrovnikasi 
Nikola Vuçetiq ka shkruar një komentim mbi veprat e Averrosit, botuar në 
Venedik më 1580.(*13)

********************************************************
Shënimet:

*1) DITURIA ISLAME 32/1991
*2. FUNK & WAGNALLS NEW ENCYCLOPEDIA Volumi i VII-të. New York 1972
`   *3 .Po aty, faqe 97-98
*4.  Alija Izetbegoviq ISLAM IZMEDU ISTOKA I ZAPADA
*5 MUSLIM CONTRIBUTION TO SCIENCE
*6. Po aty
*7.  Alija Izetbegoviq 'ISLAM IZMEDJU ISTOKA I ZAPADA
*8. Op. Cit në DITURIA ISLAME 55/1994
*9.KONTRIBUTI I MUSLIMANëVE NE SHKENCE nga Abdulhalim Muntanis
*10. Nafis Ahmad: MUSLIM CONTRIBUTION TO SCIENCE Lahore, 1972
*11Sarton:: INTRODUCTION OF HISTORY OF SCIENCE Volumi i parë, faqe 621 
*12 ISLAMI ESHTE DITURI DHE KULTURE  Sh. Ahmeti botuar në EDUKATA ISLAME, 
Nr.1, Prishtinë 1971
*13. Dituria Islame
**********************************
FUND