From olsi77 at hotmail.com Mon Jun 19 09:00:54 2000 From: olsi77 at hotmail.com (Olsi .) Date: Mon, 19 Jun 2000 13:00:54 GMT Subject: [Alb-Islam] Fwd: PERDORIMI I DUHANIT Message-ID: <20000619130054.94370.qmail@hotmail.com> --- In alb-muslimstudents at egroups.com, albodean1 at a... wrote: PERDORIMI I DUHANIT Shumica e atyre q? e pijn? duhanin, pak e besojn? se bota civilizuese para pak koh?sh, ka mundur t? jetoj? pa p?rdorimin e tij. Duhani ka ardh? n? Europ?, tek mbas zbulimit t? Amerik?s, dhe n? fillim p?rdorimi i tij ishte n? form? p?rtypjeje. Kolomboja dhe p?rcjell?sit e tij, as nuk e kan menduar se vet?m prej atyre far?ve t? duhanit q? ua dhan? indian?t e Amerik?s, do t? b?het kjo q? u b? dhe do t? shtohet aq shum?, sa do t? b?het si epsh i bot?s s? shekullit XX. Nuk kan kaluar as nj?qind vjet? nga paraqitja e cigares s? par?, e q? ve? e ka pushtuar globin tok?sor?. Esht? p?rdorur edhe m? par? me an?n e llull?s, por n? nj? sasi shum? t? vog?l se po p?rdoret sot. LLogaritet se sot, gati ?do i dyti banor? i rruzullit tok?sor? (t? mosh?s madhore) e p?rdorin duhanin. Cigarja n? goj?, ose n? mesin e gisht?rinjve, ka qen? para gjys?m shekulli sjellje armiq?sore e shpesh edhe i ndaluar (me ligj). Sot ajo e ka fituar t? drejt?n e jet?s n? mas?n ma t? gj?r? t? bot?s. P?rdorimi (pimja) e duhanit dikur? shum? ka qen? i ndaluar dhe p?rdoruesit e tij kan qen? t? d?nuar. Papa urban VIII i ka d?nuar n? shekullin 17 me p?rjashtim nga kisha, inkuizicjon me ndezje n? turr? t? druve; Sulltan Murati i IV me t? rrasur n? hu; perandori rus Mihailo me rrahje me shkop...Me rastin e zhvillimit t? shpejt? t? mardh?njeve ekonomike kane paraqitur mundsi t? shumta p?r t? fituar me k?t bar (duhan) aq t? d?msh?m, dhe p?rdorimi i duhanit jo q? asht lejue t? perdoret por asht ba edhe monopol shtetror?. N? disa qindra p?rb?rje, t? cilat kimist?t i gjet?n n? cigare, si dhe studiuesit medicional, p?rb?rjet m? t? r?nd?sishme (negative) jan?: nikotini, Katrani dhe monoksidi i th?ngjillit.N? cigare ka 2% nikotin, por p?r fat n? organiz?m ndalet nj? sasi shum? e vog?l. Themi p?r fat t? mir?, sepse nikotini ?sht? helm shum? i rreziksh?m nervor. Vet?m nj? pik? e nikotinit (50 mg) paraqet doz?n e vdekjes p?r ata q? nuk e pijn? duhanin. Nj? cigare n? vehte p?rmban 1-3 mg nikotin gj? q? mvaret prej llojit t? duhanit. Doza ditore prej kat?rdhjet cigaresh, kur ?sht? n? pyetje gruaja shtatz?n?, rrjellon vdekjen e frytit t? saj t? palindur. Katrani ?sht? produkt i destilimit t? that? procesi i s? cil?s, paraqitet n? temperatur?n prej 600`C, e cila zhvillohet me rastin e ndezjes (n? majen) e cigares. Kush e pin duhanin 20 vjet? nga 20 cigare n? dit?, thith? rreth 6 kg ?agj? ecila shtron n? sip?rfaqe t? m?l?is?. Monoksidi i th?ngjilit, shkaktohet at?her? kur ndezja e cigares nuk b?het plot?sisht. Esht? helm i rrezikshem i gjakut, icili nd?rpret mund?sin? p?r t? sjell? oksigjenin. Pimja e 20 cigareve n? dit?, shkakton humbjen prej 5% homoglobin?s. Ky zvoglim i oksigjenit n? organiz?m, zvoglon fuqin? punuese (aft?sin?) aq sa njeriu b?n pun?n e tij 2300 m n? nivelin mbidetar?. Sipas disa statistikave thuhet:P?rdoruesi duhanit icili fillon ta pij? n? moshen 25 vje?are dhe icili vazhdimisht pin nga 40 cigare n? dit?, jeton 8 vjet? m? pak se ai icili nuk e pin duhanin. N? mosh?n 85 vje?are, do t? arrijn? vet?m 19,2% q? nuk e pijn? duhanin. Aj q? heret fillon ta pij? duhanin, ai edhe heret do t? vdes?.T? dh?na t? tilla na jep edhe komisioni i mjek?sis? Britaneze "Roy Al College of Physicians 1962". Sipas k?tij komisioni ?sht? th?n? se duhani ?sht? armiku m? i madh i t?r? njerzimit. Prej 20 t? s?mur?ve nga kanceri, vet?m nj?ri ?sht? q? nuk e p?rdor? duhanin, por edhe ai thith? tymin e duhanit sepse ?sht? n? kontakte t? shumta me ata q? e pijn? duhanin... Cdo i gjashti person, p?rdorues i duhanit, vdes nga kjo s?mundje e tmerrshme. Katrani i duhanit, icili sa p?r prov? qitet n? l?kur?n e minit, b?het shkak i vdekjes n? 90% t? rasteve. Megjithate b?het e njohur se kancerin nuk e fitojn? t? gjith p?rdoruesit e duhanit, por mesiguri ekziston edhe ndonj? arsye tjet?r deri tani e panjohur. N?se u besojm? statistikave, p?rdorimi i duhanit konsiderohet tragjedia m? e madhe bortrore. Kjo nuk ?sht? nj? loj? me an?n e s? cil?s mund t? humbasish nj? sasi t? caktuar pasurie ose t?r? pasurin?, por ?sht? loj? me jet?n e vet. Sikur p?rdoruesit e duhanit t? ishin prezent dhe ta kuptonin nj? vdekje t? till?, ose sikur ai t? mund ta shihte m?l?in e vet, mesiguri se kishte me u lirue nga ai ves i mbrapsht?. Dikur KUGA, ishte shkaku m? i madh i vdekjes, pastaj lajmrohet tuberkolozi... k?shtu me radh?, statistikat gjithashtu tregojn? p?r vdekjet e hershme (te moshave n?n pesdhjet? vje?are) nga Infrakti. Prej 20 personave t? cil?t infraktohen, 19 jan? p?rdorues t? duhanit. (Heglin CiriX). Prej 205 t? infraktuarve para mosh?s 44 vje?are, jan? vet?m dy q? nuk e pijn? duhanin (klinika e Hamburgut EPENDORF). Nuk ka asnj? organ n? trupin e njeriut, e q? duhani t? mos ndikoj? negativisht. Por pasijat m? t? m?dha, i kan? organet e frym?marrjes. Mushk?rit? e nj? njeriu tridhjet vje?? icili e pin duhanin jan? t? nj?jta me mushk?rit? e nj? njeriu t? mosh?s 50 vje?are q? nuk e pin duhanin. Aft?sia e fuqis? fizike, humbet, b?het e pathyeshme. Krahas kancerit, infraktit, bronhitistit... ekzistojn? edhe disa s?mundje tjera lokale. - P?rdorimi i duhanit zvoglon t? pamunit, p?r k?t? arsye edhe pilotave ushtarak amerikan, n? koh?n e fluturimeve t? nat?s, u ?sht? e ndaluar pimja e duhanit. - PImja e duhanit t? shpie n? impotencim (Enciklopedia mjek?sore Zagreb) sepse 45% t? njer?zve q? e pijn? duhanin, nuk kan f?mij? (Bernhard). - Duhani negativisht ndikon n? zorr?. - Prej 200 njer?zve t? s?mur? nga raku n? girgilan, vet?m nj?ri ?sht? ai q? nuk e pin duhanin. - P?rdorimi i duhanit ndikon edhe te diabitisi po edhe n? tensionin e lart? t? gjakut. - L?kura e njeriut 40 vje?ar? icili e pin duhanin, ?sht? e ngjajshme me njeriun e mosh?s 60 vje?are q? nuk e pin duhanin. - Njeriu q? e pin duhanin trurin e ka m? t? dob?t, prandaj n? t? shumt?n e rasteve, studentat q? e pijn? duhanin jan? m? t? dob?t. Duhani p?rmban helme t? shumta, nd?r t? cilat, m? t? rrezikshmet jan?: avulli i katranit, monoksidi i karbonit, nikotini etj. Pirja e duhanit konsiderohet nd?r helmet m? t? rezikshme. Ajo shkakton rritjen e numrit t? rrahjes s? zemr?s dhe e shkatrona at?. Sikur t'i jepen kat?r (4) pika nikotin nj? lepuri, do ta mbytnin, nd?rsa njeriun do ta mbytnin 60 mgr. - Pirja e 20 cigareve n? dit?, e pengon trupin e njeriut nga fitimi i 15% t? hemoglobin?s, ecila ?sht? l?nda kryesore p?r formimin e rruzave t? kuqe t? gjakut. - Personi i cili pin duhan ?sht? i rrezikuar nga s?mundja e kancerit t? buz?ve, goj?s, laringut, gabzherrit dhe mushk?rive. - Duhanxhiut poashtu i ekspozohet arterioskleroz?s n? trup, ve??narisht n? arterjet e zemr?s apo t? trurit icili shkakton vdekjen e papritur apo paralizimin. - Duhanxhiu i ekspozohet edhe kalljes kronike t? hund?s e t? goj?s, fytit, laringut, gabzherit, dhe mushk?rive (pneumonia) e kjo shkakton v?sht?rsimin e frym?marrjes dhe t? kollitjes kronike. - T? pirit e duhanit shkakton dob?simin e oreksit p?r ushqim, pastaj kalljen kronike n? mukoz? t? stomakut, e ndonj?her? ndihmon edhe formimin e t? thatit (?ibanit) n? shtomak. - Pirja e duhanit shkakton dob?simin e aft?sis? seksuale, nga ndikimi i d?msh?m q? b?het n? qendrat nervore, t? cilat e rregullojn? procesin seksual. - Duhani ?sht? shkak i humbjes s? fuqis? (aft?sis?) trupore. Duhanxhiu i ekspozohet lodhjes s? shpejt. Ajo ndikon negativisht edhe n? aft?sit? e t? menduarit, andaj edhe nx?n?sit e shkollave t? larta jan? m? t? dob?t ata q? e pijn? duhanin. - N?se pin duhan n?na shtatz?n?, shkakton prapambetejen metale t? f?mij?s dhe b?n ?rregullime trupore t? embrionit, ngase nikotini mbartet me thithjen e qumshtit. Nuk kemi ndonj? tekst Kur'nor? po as n? synet t? pejgamberit, icili drejt? p?r s? drejti ndalon p?rdorimin e duhanit. Kjo ?sht? shkak q? disa duhanxhij t? thon? se pirja e duhanit nuk ?sht? haram. Mir?po, kjo ?sht? p?r shkak t? mosnjohjes s? sherjatit Islam, gjat spjegimit t? hallallit dhe t? haramit. Q?ndrimi ndaj duhanit dihet nga rregullat dhe tekstet e p?rgjithshme, andaj t? k?rkosh argument t? ve?ant? q? ndalon p?rdorimin e duhanit ?sht? kok?fort?si, t? cil?n nuk e pranon feja as logjika, p?r arsye se n? koh?n e Pejgamberit duhani nuk ?sht? p?rdor?. Ai i cili v?ren me kujdes rregullat e sherjatit Islam, sheh dhe kupton qart? se pirja e duhanit dhe tregtia me t? ?sht? haram p?r shkaqet dhe arsyet q? vijojn?: 1. Esht? tep?r i d?msh?m p?r sh?ndet, p?r arsye se t? sjell n? prak t? vdekjes. K?tu, pasiq? jemi t? bindur se ?sht? k?shtu, kemi ball? p?r ball? ajetin Kur'anor?: "dhe mos e mbyteni vehten (as nj?rit - jetrin)! Allahu ndaj jush ?sht? shum? i m?shirsh?m". (IV:29) Ose ajeti tjet?r: "...por vehten mos e ?oni n? shatrrim" (II:195). Ruajtja e vetvehtes ?sht? nj?ra prej pes? domosdoshm?rive p?r t? cilat pajtohen t? gjitha sherjatet. 2. D?met nga pirja e duhanit, nuk p?rq?ndrohen vet?m n? smundje t? p?rdoruesit, por ato kalojn? edhe tek antar?t e tjer? t? familjes dhe t? njerzimit q? rrijn? me t?. Ajri t? cilin duhanxhiu e qet ?sht? me pasoja t? d?mshme me p?r njerzit q? rrijn? p?r-rreth. T? gjith dijet?rt e sherjatit jan kompakt dhe thon? se "Nuk guxohet t'i b?het kurrfar d?mi askujt (as vetvehtes)", d?mi duhet t? evitohet. 3. D?met nga p?rdorimi i duhanit shkaktojn? edhe dob?si mentale, sepse ajo zvoglon forc?n e koncentrimit. K?to v?rehen tek duhanxhiu vet?m n? faz?n p?rfundimtare. Mbrojtja e mendjes ?sht? ?sht? nj?ra prej 5 domosdoshm?rive mbi domosdon? e ruajtjes s? t? cilave jan? kompakte t? gjitha sherjatet. 4. Duhanxhiu shopenzon pasurin?, ajo ?sht? baz? e jet?s. Me t? Allahu ka begatuar gjinin njerzore dhe ua ka caktue rrug?n e shpenzimit t? saj. Andaj besimtari pasurin? e tij duhat ta harxhoj? vet?m atu ku e ka urdh?ruar All-llahu. E Allahu thot?: "...Jepnu nga pasuria q? ua ka dh?n? juve All-llahu..." (Nur?:33). K?shtu njeriu do t? jap? dhogari p?r pasurin? e tij dit?n e gjykimit. Transmeton Tirmidhiu se Muhamedi n? nj? rast ka th?n? "Asnj? njeri dit?n e gjykimit nuk do t? l?viz? nga vendi, p?rderisa t? mos jap? llogari dhe t? mos p?rgjigjet n? kat?r pyetje - N? ?ka e ka harxhe rinin? e tij, - N? ?ka e ka kaluar jet?n e tij, - P?r diturin? e tij dhe ?ka ka punuar me t?, - P?r pasurin? e tij prej nga e ka fituar dhe ku e ka shpenzuar..." Prandaj shpenzimi i pasuris? n? blerjen e duhanit, ?sht? humbje e pasuris? aty ku nuk ka dobi. 5. Duhani ?sht? i d?msh?m p?r pasardh?sit, nga n?nat q? e pijn? duhanin gjat? shtatzanis?. Nd?rkaq mbrojtja e pasardh?sve nga gj?rat e d?mshme ?sht? ?sht? detyrijm fetar? i parapar? nga ana prindore. 6. Duhani ?sht? nj?ra prej gj?rave t? k?qia, andaj gj?rat e k?qija Zoti na i ka ndaluar me an?n e ajetit Kur'anor? (shih kaptin?n El-A`raf n? ajetin 157). 7. Duhani ?sht? prej narkotik?ve, kurse i d?rguari i Allahut ka ndaluar ?do pije deh?se dhe narkotike n? hadithin t? cilin e transmeton Imam Ahmedi dhe t? tjer?t. 8. P?rdorimi i duhanit, duhanxhiun e shtyn? q? ti urrej? disa ibadete fetare e ve?mas agj?rimin e ramazanit. Nganj?her? disa njer?z e kan lan? agj?rimin e ramazanit p?r shkak t? pirjes s? duhanit. N?se vet?m nj?ra nga k?to tet? arsye gjendet tekkjo veti e sh?mtuar, at?her? nuk do mend se duhani ?sht? HARAM. Disa hulumtues t? psikologjis? kan v?rejt? se duhanxhiu ?sht? person i shqet?suar, andaj ky shqet?sim e shtyn? ate t? fus? duhanin n? goj?, p?r t? ndier nj? k?naq?si. N?se nj?ri nga prind?rit pijn? duhan, at?her? f?mij?t p?rpiq?n q? ti emitojn? prind?rit e vet.Brez?t e ri pijn? duhan sepse ata p?rpiqen ta v?rtetojn? burr?rin? e tyre, duke emituar k?shtu disa personalitete t? m?dha t? cil?t pijn? duhan. B?hu shembull i mir? p?r f?mij?t apo nx?n?sit tu, menj?her? l?re duhanin dhe mos e p?rdor m? kurr?. Duhet t? ngritet vet?dija e f?mij?s p?r rrezikun e p?rdorimit t? duhanit. N?se don ta l?sh duhanin, k?rko s? pari ndihm?n e All-llahut, jepja bes?n vet?vehtes p?r forcimin e vullnetit dhe vendos menj?her? e p?rfundimisht p?r nd?rprerjen e p?rdorimit t? duhanit. Do t? jet? m? leht? t? vendoset nj? gj? e till? n?se shpesh i kujtojm? rreziqet q? mund t? na vijn? prej tij. Menj?her? ndaju prej shoq?ris? q? pin duhan dhe mos rri n? mesin e duhanxhnjve. Puno n? forcimin e vullnetit me p?rkujtimin e m?simeve Islame duke u larguar nga gj?rat t? cilat e d?mtojn? njeriun. N? baz? t? nj? emisioni televiziv, n? 25 vjet?t vijuese n? bot?, nga pasojat e duhanit do t? vdesin 500 milion njer?z. Kjo ?sht? e pakrahasueshme nga numri i njerzve t? cil?t jan vrar? nga luftrat e gjertanishme. K?t? e them p?r shkak t? atyre musliman?ve t? cil?t duan t? pranojn? k?shill?, t? cil?t nuk jan? kok?fort? dhe t? cil?t thon? se duhani si haram nuk ?sht? i cekur as n? Kur'an as n? hadith?. As droga nuk ?sht? e cekur n? Kur'an, por pa dyshim t? gjith pajtohemi se ?sht? haram. Duhani, pra zhduk? m? shum? njer?z, sesa droga, vet?mse droga vepron m? shpejt, e duhani e infekton organizmin t?r? jet?n, e mbi t? gjitha k?to t?r? familja e paguan ?mimin e dob?sis? suaj. P?r k?t?, ju o musliman, q? d?shironi vet?m t? flisni, l?nije duhanin sepse ithtar?t e disa religjioneve tjera, kaher? e kan l?n? duhanin, n? vend q? t? zhvillojn? diskutime t? gjata e shterpe rreth duhanit. (Preporod 11/90) ________________________________________________________________________ Get Your Private, Free E-mail from MSN Hotmail at http://www.hotmail.com From ALBODean1 at aol.com Mon Jun 26 22:47:22 2000 From: ALBODean1 at aol.com (ALBODean1 at aol.com) Date: Mon, 26 Jun 2000 22:47:22 EDT Subject: [Alb-Islam] kontributi i muslimaneve ne shkence (#2) Message-ID: Hidrologji Filozofi I njohur Greke Aristoteli, ka menduar se avulli prej tok?s kondenzohet n? shpellat e bjeshk?ve t? ftohta dhe k?shtu formohen liqejt n?ntok?sor?. N? shekullin e shtat? (p.e.r) nj? filozof tjet?r i quajtur Talesi nga Miletusi, besonte se st?rpikat e ujit nga sip?rfqet e oqeaneve, mblidhen dhe me an?n e er?s ngriten mbi tok? dhe sh?ndrohen ne rreshje atmosferike. M? von?, dietari i njohur Bernard Palissy, e prezentoj nj? p?rshkrim tjet?r t? qarkullimit t? ujit n? natyr?. Ai sqaroj se uji avullohet nga nxehtesia e diellit, ngritet lart? n? qiell, prej nga formohen mjegullat. Era i shp?rndan? n?p?r kontinente dhe k?shtu kondenzohet dhe formohet shiu. Shiu mblidhet n?p?r lumej e liqej dhe n?p?rmes burimeve kthehet s?rish n? oqeane. Sot, bile edhe f?mij?t e shkollave fillore e dijn? k?t? fenomen, kurse, n? koh?n e Muhamedit (a.s), kjo ide e p?rhapur ka qen? e trajtuar m? tep?r si spekulim, se sa fakt i v?rtet?. Mu n? at? koh? Kur'ani tregoj: "A nuk e ke par? se si Allahu drejton ret?, pastaj i bashkon i b?n grumbull ato dhe at?her? e sheh shiun se si rrjedh prej tyre. Ai l?shon prej s? larti, nga ret? e m?dha si kodra bresh?r dhe me t? godet k? do, e ja largon atij q? do. Shk?lqimi i vet?tim?s s? drit?s s? res?, gadi se s't? merr t? t? parit" (Kur'an 24:43). Shum versete Kur'anore flasin p?r k?t? t? v?rtet?, por ata nuk p?rq?ndrohen vet?m aty. Ata flasin gjithashtu edhe p?r ndrrimin e stin?ve: "A nuk e sheh se Allahu l?shon uj? nga qielli dhe at? e shp?rndan? n? tok? n?p?r burime, mandej me t? mbijn? bim? t? llojeve dhe ngjyrave t? ndryshme, pastaj ajo thahet dhe ti e sheh at? t? zverdhuar dhe pastaj e b?n? at? t? llomitur. Ska dyshim se n? k?t? ka argument p?r t? zot?t e mendjes." (Kur'ani 39:21) "Nga argumentet e Tij ?sht? edhe ajo q? ua d?fton vet?tim?n dhe si frik? e edhe si shpres?, dhe nga qielli l?shon shi e me te e ngjall? tok?n pas vdekjes s? saj. N? k?t? ka argumente p?r nj? popull q? di t? mendoj?" (Kur'ani 30:24). Biologji Kur'ani ?sht? shpallur 600 vjet? p?rpara se shkencetari musliman, Ibn Nafis, e zbuloj qarkullimin e gjakut dhe 1000 vjet? para se William Harvey e sqaroj detalisht para shkenctar?ve Prendimor?. Kur`ani gjithashtu p?rmendi edhe procesin e tretjes s? ushqimit dhe shp?rndarjen e materjeve ushqyese: "Ju edhe n? kafsh?t keni m?sim (p?rvoj?). Ne nga nj? pjes? e asaj q? e kan n? barqet e tyre mes ushqimit t? tyre dhe gjakut, ju japim t? pini qumsht? t? past?r, t? shijsh?m (t? leht?) p?r ata q? e pin?" (Kur'an, 16:66). Kur'ani tutje vazhdon t? na njoh? me bot?n q? na rrethon. Krijimi i njer?zis?, mund t? v?rehet n? secil?n qenje individuale. Ajetet Kur'anore, sa i perket fekondimit dhe zhvillimit embrional t? qenjes njer?zore, jan? t? ?uditshme p?r shkenctar?t e koh?s son?: "Dhe Ai ?sht? q? krijoj llojet, mashkullin dhe femr?n. Nga pika e far?s q? hidhet". (Kur'an, 53:45-46). "Pastaj at? e b?m? pik? uji n? nj? vend t? sigurt?" (Kur'an, 23:13). "Lexo! me emrin e Zotit t?nd, icili krijoj (?do gj?). Krijoj njeriun prej nj? gjaku t? ngjizur (n? mitr?n e n?n?s)" (Kur'an, 96:1-2). M? pas, at? pik? uji e b?m? cop? gjaku, e at gjak t? ngurt? e b?m? cop? mishi, e at? cop? mishi e sh?ndrruam n? eshtra dhe eshtrave ua vesh?m mishin, pastaj at? e b?m? krijs? tjet?r (me shpirt?). I lart? ?sht? Allahu m? i miri krijues" (Kur'an, 23:14). Embrioni gjat? zhvillimit, kalon n?p?r faza, ku shumica jan? disproporcionale. "O ju njer?z! n?se dyshoni p?r ringjalljen, at?her? (mendoni krijimin tuaj q?) Ne u krijuam ju prej dheu, pastaj prej uji, pastaj prej nj? gjaku t? ngjizur, pastaj prej nj? sa kafshat? mishi q? ?sht? krijes? e formuluar ose e pa formuluar, n? m?nyr? q? t'ju sqarojm?. Nd?rsa at? q? d?shirojm? nNe, e p?rq?ndrojm? n? mir?t deri n? nj? afat t? caktuar, e mandej u nxjerrim foshnje dhe ashtu e arrini pjekurin? tuaj. Ka q? dikush prej jush vdes heret, e dikush t? jetoj? deri n? pleq?ri t? thell?, n? m?nyr? q? t? mos dij? asgj? nga dija q? ka patur. E ti e sheh tok?n e thar? t? vdekur, e kur Na ja l?shojm? asaj ujin, ajo gjall?rohet, shtohet dhe nga t? gjitha llojet rrit? bim? t? k?ndshme." (Kur'an, 22:5). "Mandej, Ai e form?son at? (n? barkun e n?n?s) dhe nga ana e vet i jep shpirtin atij dhe Ai ?sht? q? juve u pajis? edhe me d?gjim, me t? par? e me zem?r, e pak send ?sht? ajo q? ju fal?nderoni".(Kur'an, 32:9). Fizik? Kur'ani parasheh edhe fazat e zhvillimit njerzor?. Ai na jep dituri mbi fluturimet kozmike, dhe thot?: "O turm? e xhin?ve dhe e njer?zve, n?se keni mund?si t? dilni p?rtej kufijve t? qiejve e t? tok?s, dep?rtoni pra, por nuk mundeni vet?m me ndonj? fuqi t? fort?". (Kur'an, 55:33). Tani duhet t? jemi t? vet?dijsh?m se organizmi i ?uditsh?m i lindjes, mekanizmi i pakufish?m natyror?, zhvillimi i jet?s n? tok? e t? gjitha t? tjerat t? ngjajshme me kto, nuk jan? vet?m nj? koincident. Shkenctar?t duke u zhytur edhe m? thell? n? n?nbot?n e atomit, apo m?sheft?sit? e gjith?sis?, arrijne horizonte t? reja t? dituris?. K?shtu ato konfrontohen me pyetje t? cilat m? par? jan? konsideruar vet?m si ??shtje t? bot?s fetare. Shkenca, si nj? form? relative e dituris?, asnj?her? nuk do t? jet? n? gjendje tu p?rgjigjet t? gjitha k?tyre pyetjeve. Mir?po, duke realizuar t? v?rtet?n q? Kur'ani p?rmban, ne do t? mundemi t? arrijm? njohuri t? pazbuluara, duke hulumtuar p?r dituri shkencore. Para m? shum? se 14 shekujve, njeriu nuk i ka njoh? faktet shkencore p?r t? cilat flet Kur'ani. Athua, ?ka p?rmban tjet?r Kur'ani p?r t? na ofruar n? fush?n shekncore? Athua, ?far? do t? mund t? zbulonin pasardh?sit tan? nga Kur'ani q? p?r syt? ton? ?sht? misterioze dhe e pakuptueshme? Ky realizim, do t? b?het duke qen? t? vet?dijsh?m se jeta ?sht? e mvarur apo e nd?rlidhur me gjith diturin? fetare dhe spirituale. Ajetet Kur'anore jan? zbulimet m? t? reja t? nj? tradite t? gjat? t? men?uris? s? zbuluar. Pra, t? gjitha zbulimet e mistereve ende t? panjohura, mund t? b?hen vet?m n?p?rmes studimit t? pand?rprer? shkencor?. Matematik? N? koh?n e rregullimit t? mardh?nijeve brenda shtetit Islam prej Kin?s (n? lindje) e deri n? Franc? (n? prendim), shkenctar?t Islam menj?her? filluan p?rkthimet e veprave nga kultura greke, romake, indiane, kopte,aramejase dhe hinduse. Kalifi HARUN ER-RESHID ka marr? hara?in n? libra, nd?rsa kalifi Al Me'mnun pesh?n e vepr?s s? p?rkthyer e ka paguar me ari. N? fillim, n? qend?r t? venmendjes ishin p?rkthimet, nd?rsa m? von? erdhi periudha e krijimit origjinal n? l?menjt e ndrysh?m shkencor?. Kan folur p?r evolocionin, krijimin dhe zhvillimin e jet?s si dhe ndikimin e mjedisit n? qenijet e gjalla. P?r k?t?, disa shekuj para Lamarkit dhe Darvinit kan shkruar Ibn Maskavej, Ihvan As-Safa dhe Ibn Haldun. Kan caktuar ligjin e p?rgjithsh?m t? gravitetit dhe kan precizuar kuptimet themelore t? mekanik?s, shpejt?sin?, pesh?n dhe hapsir?n, edhpse k?to m? von? i jan? p?rshkruar Njutnit. Esht? v?rtetuar historikisht se p?r k?to kan? shkruar Al Hazin e shum? t? tjer? me qindra vjet? para Njutnit. Ibn An-Nefis, disa shekuj para Herit, ka sqaruar qarkullimin e vog?l t? gjakut, nd?rsa Ibn An Hejsem natyr?n e drit?s, shpejt?sin? dhe ligjin e thyerjes s? saj, shum? m? heret se shkenctar?t Europjan. AL HAVARIZMI nd?r t? par?t ka p?rdorur numrat n? matematik?, n? vend t? llogaritjes shkrimore (me shkrim). Ai ka caktuar dy seri t? numrave. E PARA: ?sht? e njohur me emrin, si numra Indian, nd?rsa kjo e dyta p?rdoret n? pjes?n Prendimore, arabe dhe Europjane. El Havarizmi, ka sistematizuar deri at?her? diturin? e shp?rndar? nga matematika, duke ja v?n? themelet k?shtu matematik?s dhe algjebr?s. N?se gjeometria ?sht? greke, at?her? pa dyshim trigonometria ?sht? arabe. Me p?rdirimin e Sinusit, ata kan zgjedhur shum? probleme t? trigonometris?, duke lidh? mardh?nijet n? mes sinusit dhe tangensit. El BEJRUNI ka shkruar shum? vepra n? l?min? e trigonometris?. EL BEJRUNI, n? m?nyr? shum precize ka caktuar pesh?n specifike t? 18 metaleve deri te decimalja e kat?rt, ecila nuk ndryshon prej llogaritjeve m? t? reja, kur jan? zbuluar instrumentet m? t? p?rsosura. ER RAZI ka p?rshkruar 25 instrumente t? metalit dhe t? qelqit t? cilat kan? qen? t? njohura deri at?her?. EL IDRISI, EL HAZIN, EL BEJRUNI kan caktuar ligjet themelore t? gravitetit. El Hazin gjithashtu ka konstruktuar aparatin p?r matjen e pesh?s s? trupave n? uj? dhe n? aj?r. El Bejruni ka konstruktuar aparatin p?r p?rfitimin e pesh?s specifike t? shum? mineraleve, l?ngjeve dhe trupave t? cilat treten n? uj?. Ibn Junusi ka konstruktuar lavjerrsin t? cilin astronom?t arab e kan? p?rdorur n? eksperimentet e tyre. Kan matur shtypjen atmosferike dhe kan dijtur se trupi ?sht? m? i leht? n? aj?r sesa n? tok?. Shkenctar?t arab kan shkruar gjithashtu nj? num?r t? madh veprash nga biologjia, mineralogjia, astronomia, gjeometria, mjek?sia, muzika etj. Shkenctar?t arab n? k?t? m?nyr? kan vendosur themelet e metodave t? reja t? metodologjis? s? pun?s k?rkimore dhe shkencore. CAGORI, thot?: "Ne Europjan?t mendojm? se kemi dh?n? dhe se kemi v?rtetuar shum teori shkrime dhe mendime, por n? fund prap? konstatohet se arab?t n? to kan? kaluar shum? m? heret. Popujt arabo-Islam kan bajtur flamurin e Rilindjes kulturore disa shekuj me radh?, n? koh?n kur Europa ka qen? n? detin e err?sir?s. Mendimi shkencor? n? periudh?n Islame, i dhuroj njerzimit shum? forma t? rehatis?, kultur?s, mir?qenijes duke i dhuruar m?suesit Al Farabi dhe Ibn Sina...". Gjeografi Zgjimi i Europ?s nga gjumi, filoj me p?rkthimet e gadi t? gjitha veprave, nga gjuha arabe n? gjuh?n latine. VASCO DE GAMA, lundroj rreth Afrik?s dhe arrin? deri te Arkipelagu i Malezis?. Kapiteni i anijes n? k?t? rrug? ishte IBN MEXHID. KRISTOFOR KOLOMBO, duke k?rkuar rrug?n p?r Indi, Arrijti n? Amerik?.N? vitin 921, Ibn Fadlan ishte n? Bullgari ku b?ri p?rshkrimin e par? me shkrim, q? ekziston edhe sot. P?rshkrimet ishin lidhur me poziten gjeografike, popullsin? dhe m?nyr?n e jet?s n? at vend. Al Biruni ka qen? i pari q? i dha emrin lumit Angara dhe p?rshkroi popullaten e Krahin?s s? Baikalit n? Siberin Veriore. Ai ka dh?n? informata edhe rreth Afrik?s s? jugut dhe Mozambikut.Ai shkoi n? Indi, studjoj gjuhen sanskrishte artin dhe shkencen Indiane dhe shkroi librin KHITAB UL-HIND. Muhallabi, ka qen? autor i punimit gjeografik q? kishte t? b?nte me Sudanin. Ai ishte autor i librit q? ishte libri i par? q? b?nte fjal? p?r k?t vend, n? vitin 985. Sulejman Tajir n? vitin 851, udh?toi n? Indi dhe n? Kin?. N? indi pak m? von? udh?toi edhe Ibn Hawqal. Kurse Ibn Khurdadhih e spejgoi Indin? dhe poziten gjeografike t? saj n? detaje. Ibn Rustah ?sht? autor i ENCIKLOPEDISE shtat volume prej t? cilave jan marr? me gjeografi Kjo enciklopedi sot gjendet n? Muzeun Britanik dhe ka qen? e publikuar n? vitin 903 (290 H).(*10) Ahmed Sahl b.Hisham al Marvazi ka qen? nd?r t? par?t q? ka b?r? hartat gjeografike dhe ka p?rshkruar poziten gjeografike t? Kin?s, Indis? e disa vendeve tjera t? Lindjes. Ka vdek? m? 934. (*11) Kontribuesit tjer? n? gjeografi jan?: Al Masudi : udh?toi dhe p?rshkroi Indin, Kin?n, Ceylon, Kankan, Malabar, Zezibar, Detin Kinez, Madagaskar Uman... Al Istakhri: b?ri harten e shteteve duke e ngjyros? secilin shtet me ngjyra t? ndryshme (Viti 951) Al Haik: gjeograf dhe astronomer m? 945 ka shkruar gjeografin? e Arabis? Al Maqdisi: gjeograf shum i njohur edhe n? prendim (lindur n? Jerusalem m? 947) Jaihani, Hamadani, Balkhi, gjeograf t? njohur. Al Bakri: (Spanj? 1040) Botoi fjalorin e njohur gjeografik. Muhamed Al-Tariqi: shkroi p?r Afriken e Jugut Al Munajjim: fjalorin gjeografik q? spegonte t? gjitha qytetet, poziten gjografike, popullsin?, ekonomin? etj. Ibn Jubair Al-Kinani: shkroi librin shum t? r?nd?sish?m "Udh?timet e Ibn Jubairit". Ibn Said al Maghribi ka b?r? harten klimatike at?her? t? vendeve t? njohura. Al Idrisi (1099) ka b?r? harten e bot?s dhe ka qen? personalitet i njohur n? shkencen e gjeografis?. Emrat tjer? t? njohur n? shkencen e gjeografis? i p?rmendim shkurtimisht: Abul Fida (1273), Hamdullah Mustawfi (1340), Al Damishqi (1327), Abdul Razzaq (1413), Amin Ahmad Razi, Harun B.Ali (ka projektua instrumentet e par? astronomik), Maslama al-Majriti (1007) ka b?r? tabelat gjeografike. Umar al-Marrakushi (1230), etyj, etj. Oftalmologjia Merita e oftamolog?ve arab (specijalist? p?r s?mundjen e syrit), v?rtet? ?sht? e madhe. Nj?ra nga punimet e r?nd?sishme (t? shquara) klasike me emrin: "OFTALMOLOGJIA MEMORIALE" e shkruar nga Ali Ibn Isa (viti 1000 i er?s son?), ?sht? i hartuar nga materjali grek: "DHJET LIDHJET E SYRIT" t? Galenit, icili solli njohuri t? reja. N? librin p?r kalifin, (i shkruar rreth vitit 1260), p?rmenden 18 punime t? b?ra n? oftalmologji, nd?rsa punimet greke q? nga Hipokrati e deri te Paulusi (periudh? kohore kjo e 1000 vjet?ve), jan? t? shkruara vet?m 5 vepra, n? k?t? l?nd?. T? gjitha veprat tjera q? i kan shkruar musliman?t mbi oftalmologjin?, jan? afro 30. Veprat m? t? r?nd?sishme jan? shkruar nga specjalist?t e s?mundjeve t? syve, dhe 14 sosh ekzistojn? edhe sot. Vepra m? komplete e Ali Ibn Isa, ?sht? "TEDHKIRETUL KANHALIJN" (Ditari i mjekut t? syve), vepra m? e mir? lidhje me s?mundjet e syve. Kjo vep?r u p?rkthye dhe u komentue n? gjermanishte m? 1904, nga Hirschbergu dhe Lipperti. M? 1936 u p?rkthye n? gjuh?n angleze nga Casey Wood. P?rkthimi i par? i k?tij libri u b? n? gjuh?n persishte, e pastaj n? gjuh?n latine, dhe u publikua n? venedik m? 1497. Abdul Hasan Ahmed Ibn Muhamed Al Tabari, n? vepr?n e tij "KITABUL MUALEXHETUL BUKRATIJJA" (Libri mbi mjekimin hipokratian) ka shkruar v?shtrime t? gjata mbi s?mundjen e syve, vep?r kjo q? fatkeq?sisht nuk ekziston m?. Ammar Ibn Ali nga Mosuli, sukseset e tija m? t? m?dha i arrijti rreth vitit 1010, me librin "KITABUL MUNTAK HAB FI LLAXHUL AJN" (libri i opcijoneve p?r mjekimin e s?mundjeve t? syve). Libri i tij ka t? b?j? me anatomin?, patologjin? dhe gjasht rasteve t? operimit t? kataraktit dhe rastin neuristik optik.! Ammari ka shqyrtuar 48 s?mundje t? syve n? nj? vep?r t? vog?l prej 1500 fjal?sh. Ky dor?shkrim (nr 894) gjendet n? bibloteken ESCORIAL t? adridit n? Spanj?. Kjo vep?r ?sht? p?rkthye n? hebraisht (shek. XVIII) dhe n? gjermanisht (1905). Ammari, ishte i pari q? kishte b? operimin e kataraktit me an? t? thithjes, duke p?rdorur nj? gjilp?r? me zgav?rr, t? cil?n e fuste n? "limbus". Ky lloj? operacioni aplikohet edhe sot (n? raste t? tilla). N? Europ? nuk ?sht? dijt? p?r k?t? lloj? operacioni, deri n? fund t? shekullit XVIII. Abu Ruh Muhammad Ibn Mansur Bin Abdullah, i njohur si AL XHURXHANI, mjek i shquar nga Persia, sukseset e veta i arrijti rreth vitit 1088 n? vepr?n "NUR UL AJN" (Drita e syve), n? dhjet volume. Vet?m volumi i shtat?, p?rshkruan rreth 30 operacione t? syrit. N? k?t? vep?r b?n fjal? p?r anatomin? dhe fiziologjin? e syrit; p?r s?mundjet SCLERAL dhe CORNEAL, p?r problemet e kapak?ve t? syve, paraliz?n e nervit t? tret?, ?'rregullimet e qarkullimit t? gjakut, toksikimin p?r s?mundjet sh?ruese dhe josh?ruese dhe metoda p?r sh?rimin e tyre, kirurgjis? s? syve, p?r anastazionin q? e kan? p?rdor? mjek?t e syve, etj. Nj? em?r tjet?r q? p?rmendi Hirschberg, n? ligj?rat?n e tij t? mbajtur n? "Asociacion American", t? medicin?s m? 1905 ishte EBU MUTARIE nga Sevila (e Spanj?s), icili sukseset e tija i arrijti rreth shekullit XI, specijalist i s?mundjeve t? syve, icili nj?koh?sisht ishte edhe vezir. Fatkeq?sisht, veprat e tija sot kan humbur pa gjurm?. MUHAMMED IBN KASSUM IBN ASLAM (AL GHAFIQI) /... - 1165/ i cili veproj n? shekullin XII, n? vepren e tij t? njohur "AL MURSHID FIL KHUL" (Udh?rr?fyes i drejt? n? oftalmologji). P?rve? s?mundjeve t? syrit, ky jep t? dh?na edhe p?r kok?n dhe s?mundjet e trurit. Ky jep sh?nime, edhe p?r instrumentet q? jan? p?rdor? n? kirurgjin? e syve. Ajo q? filloj t? lul?zoj? n? fillimin e shekullit XX n? Amerik? dhe n? Europ?, ?sht? b?r? n? shekullin XII n? Spanjen muslimane. KHALIFA IBN AL MAHASIN nga Halebi (Aleppo) i Siris? m? 1860, shkroi nj? lib?r prej 564 faqesh n? t? cilin p?rshkruan dhe jep skica t? ndryshme t? instrumentave kirurgjike, duke p?rfshi 36 instrumenta p?r kirurgjin? e syve. Ai gjithashtu shqyrton lidhjet midis syrit dhe trurit. Shkruan edhe p?r 12 lloje t? operacioneve t? kataraktit. SALAHUDDIN IBN JUSUF nga Hammah (Siri) m? 1290, shkrou vepren "DRITA E SYVE", n? t? cil?n b?n fjal?, mbi teorin? optike t? t? pamunit. IBN HEITHEM (965-...) ishte i pari q? spjegoj se t? pamunit ?sht? i mund?suar p?r shkak t? p?rkthyerjes s? rrezeve t? drit?s.Q? nga viti 800 - 1300, bota Islame pati jo m? pak se 60 specjalist t? syve (me fam?). Autor? t? veprave dhe monografive, lidhur me oftalmologjin?, nd?rsa n? Europ? para shekullit XX, as q? ?sht? d?gjuar p?r ndonj? mjek t? syve.Sipas revist?s s? Asociacionit Amerikan t? Medicin?s (viti 1935), n? librarin? e Vatikanit, ?sht? nj? dor?shkrim nga Ibn Nefisi (...-1288) me titull: "KITABUL MUHAZ FI TIBB-IL AJN" (lib?r koreksionesh n? medicin?n e syve). Ky lib?r p?rmban p?rshkrimin e syve t? shtaz?ve dhe v?shtrimin lidhur me shum?llojshm?rin? e ngjyrave t? syve t? njeriut. Gerard Of Cremona Kaloj n? Toledo t? Spanj?s 40 vjet? (1147 - 1187),t? jet?s s? vet, duke p?rkthyer veprat e Ar-Raziut dhe Ibn Sinaut.Mjek?t arab ishin t? par?t q? parandalonin v?rbimin, q? nga viti 100 i er?s son?, kur Ar-Razi u b? mjeku i par? icili p?rshkrou veprimin refleksiv t? bebz?s s? syrit. Gjat? k?saj err?sire t? plot? n? Europen e Mesjet?s, ata (Musliman?t) i ndri?uan edhe pishtar?t e shkenc?s son? (oftalmologjis?) nga Gualdalkuviri (Spanj?), deri te Nili (Egjipt) dhe lumi Oxus (Rusi). Ata ishin mjeshtrit e vet?m t? oftalmologjis? n? Europen mesjetare (*12). AL RAZI (vdiq rreth vitit 930 pas Krishtit) qe m? i madhi i mjek?ve t? mesjet?s, dhe sh?rbeu p?r nj? koh? si mjeku kryesor? n? spitalin e madh t? Bagdadit. Al Raziu, n? europ? i njohur si Rrazes, shkroj 220 vepra medicionale, prej t? cilave edhe disa enciklopedi. Shum? prej tyre jan? p?rkthyer n? gjuh?n latine dhe jan? studjuar shekuj me radh? n? katedrat medicionale t? Europ?s. IBNI SINA (i njohur si AVICENA), si dhjet vje?ar? ka qen? hafiz i Kur'anit, kurse si shtatmb?dhjet? vje?ar? mjek. Ka shkruar shum? libra, por m? e r?nd?sishmja ?sht? "KANUNI". Kanuni ?sht? p?rkthyer n? disa gjuh?, nd?rsa vet?m n? gjuh?n latine ka p?rjetuar 15 botime, e vet?m nj? her? n? gjuh?n hebreje. M? shum? se 600 vjet?, "Kanuni" ka qen? baz? e studimeve medicionale n? Europ?. P?r Ibni Sinan?, Dr Taller thot?: "Njohja e tij e s?mundjeve t? psikogjenez?s, shkaqeve t? s?mundjeve psiqike dhe simpomofologjis? s? k?tyre s?mundjeve, simboleve t? g?zimeve psiqike, ja tejkalon larg asaj q? sot i di nj? mjek mesatar?. Ib?n Rushdi n? Shkenc?n Europjane, ?sht? radhitur n? radhen e filozof?ve m? t? mir? arab. Mbi t?, Ernest Renan ka shkruar nj? studim shum? t? mir? me titull "L'AVERROISME" 1852. Kjo ?sht? botuar n? veprat e zgjedhura t? E. Renanit me titull "OUVRES COMPLETES", t III1, 1-365 Paris 1949. Dubrovnikasi Nikola Vu?etiq ka shkruar nj? komentim mbi veprat e Averrosit, botuar n? Venedik m? 1580.(*13) ******************************************************** Sh?nimet: *1) DITURIA ISLAME 32/1991 *2. FUNK & WAGNALLS NEW ENCYCLOPEDIA Volumi i VII-t?. New York 1972 ` *3 .Po aty, faqe 97-98 *4. Alija Izetbegoviq ISLAM IZMEDU ISTOKA I ZAPADA *5 MUSLIM CONTRIBUTION TO SCIENCE *6. Po aty *7. Alija Izetbegoviq 'ISLAM IZMEDJU ISTOKA I ZAPADA *8. Op. Cit n? DITURIA ISLAME 55/1994 *9.KONTRIBUTI I MUSLIMAN?VE NE SHKENCE nga Abdulhalim Muntanis *10. Nafis Ahmad: MUSLIM CONTRIBUTION TO SCIENCE Lahore, 1972 *11Sarton:: INTRODUCTION OF HISTORY OF SCIENCE Volumi i par?, faqe 621 *12 ISLAMI ESHTE DITURI DHE KULTURE Sh. Ahmeti botuar n? EDUKATA ISLAME, Nr.1, Prishtin? 1971 *13. Dituria Islame ********************************** FUND